Kuvend-eDSH
Aktiv pėr herė tė fundit: Aktiv pėr herė tė fundit : Kurrė
Nuk keni hyrė [Hyrje - Regjistrohu]


Version i printueshėm | Dėrgo pėr njė shok
Nėnshkruaj | Shtoni tek preferencat
Autori: Subjekti: Politika dhe Morali: Shembulli i Vaslav Havelit
Eni_P

Postuar mė 25-11-2003 nė 14:41 Edit Post Reply With Quote
Politika dhe Morali: Shembulli i Vaslav Havelit

Enis Sulstarova


Ata që e trajtojnë politikën të ndarë nga morali nuk do të kuptojnë kurrë as njërën e as tjetrën.

Xh. Morli

Kur provon të veprosh sipas ndërgjegjes tënde, kur provon të thuash të vërtetën, kur provon të sillesh si qytetar edhe në ato kushte ku qytetaria është degraduar, të gjitha këto nuk është e thënë se do të ndryshojnë ndonjë gjë, por edhe mundet. Megjithatë ka diçka që nuk ndryshon asgjë dhe ajo është hamendja nëse veprime të tilla japin përfundime.

V. Havel (cituar në Wilson, 1990: xvi).





Politika në Shqipëri po braktiset nga publiku i qytetarëve. Tregues të kësaj nuk është vetëm pjesëmarrja e ulët në zgjedhje, por edhe qëndrimet shpërfillëse të qytetarëve ndaj politikës, amullia përsa i përket pjesëmarrjes së tyre në jetën publike dhe mungesa e sigurisë për të ardhmen. Opinioni më i përhapur është se politika është kthyer në një sipërmarrje vetjake e një grupi të ngushtë njerëzish, të cilëve u sjell fitime të majme. Këtë e vënë në dukje edhe vëzhgues të specializuar të politikës shqiptare. Politologu Hysamedin Feraj shkruan se në Shqipëri mungon politika, se ka vetëm “shoqëri civile”, dmth., sferë të privates, por jo “shoqëri politike”, dmth., sferë të publikes (2003: 9-20). Sipas tij, mungesa e politikës është vetëm njëra nga krizat e shoqërisë shqiptare. Tri të tjerat janë: mungesa e mendimit, mungesa e moralit si edhe mjedisi ndërkombëtar që mundëson vazhdimin e tri të parave. Të marra së bashku ato formojnë një krizë totale të shoqërisë shqiptare, “një krizë gjithanëshme, të thellë, të plotë, të përkryer”, nga e cila nuk duket se ka ndonjë dalje, të paktën për disa dhjetëvjeçarë (po aty: 4). Me këtë përfundim të zymtë të analizës së tij, Feraj ka sfiduar në debat tërë atë që jemi mësuar ta quajmë “klasë politike”, intelektualët, organizatat e shoqërisë civile që angazhohen në mbarëvajtjen e demokracisë në Shqipëri, si edhe mbështetësit e tyre ndërkombëtarë. Çuditërisht, apo qëllimisht, sfida për të hapur një debat publik për krizën në Shqipëri deri tani ka hasur vetëm heshtje. Duke marrë shkas nga eseja e Ferajt, synimi i këtij artikulli është të theksojë njërën prej përbërësve të krizës së përkryer: mungesën e moralit në jetën politike në Shqipëri. Kjo bëhet në mënyrë të tërthortë: duke paraqitur shembullin e një politike të moralshme në personin e ish-presidentit të Çekosllovakisë e më vonë të Republikës Çeke, Vaslav Havelit, në mënyrë që lexuesi të zbulojë se sa larg janë aktorët e politikës shqiptare nga ky shembull. Këtu nuk tentohet një analizë e hollësishme e mendimit politik e shoqëror të Havelit, por ndalohet në ato pika kyçe të mendimit të tij që së bashku formojnë një vizion të vetëm ku politika është në pajtim me moralin dhe e pashkëputur nga ai, vizion ky që Haveli është përpjekur ta vejë ne jetë, brenda mundësive e rrethanave ku është ndodhur. Por së pari duhet sqaruar se çfarë kuptohet me termat “politikë”, “moral” dhe cilat janë marrëdhëniet midis tyre.



Politika dhe morali

Politika ka të bëjë me “praktikën e mjeshtërisë ose të shkencës së drejtimit dhe administrimit të shteteve ose të njësive të tjera politike” (Allison, 2001: 446). Në një rrafsh më të përgjithshëm, politikë quajmë “mjeshtërinë dhe shkencën e qeverisjes”. Bëjmë politikë atëherë kur nuk merremi vesh për një çështje publike dhe ndjekim disa procedura për zgjidhjen e tyre (po aty: 446-7). Kurse me moral kuptojmë një reflektim mbi vendimet që marrim në mënyrë të lirë: nëse ky veprim cilësohet i mirë apo i keq, i vlefshëm apo i kotë, i virtytshëm apo i pa virtytshëm. E moralshme quhet ajo sjellje që udhëzohet nga një parim i arsyeshëm dhe jo nga interesi vetjak apo ndjenja (Zhylia, 1994: 273). Politikë të moralshme quajmë atë vendim që një individ, grup apo organizatë ndërmerr në lidhje me qeverisjen e çështjeve publike që gjykohet se është në pajtim me parimet morale. Qysh në fillimet e saj në Greqinë e lashtë, filozofia politike vendoste një lidhje të ngushtë midis politikës dhe moralit: problemi kryesor me të cilin u mor filozofia politike ishte krijimi i një regjimi sundues që bënte të mundur jetën e virtytshme të qytetarëve në polis, pra politika shihej në funksion të moralit. Më vonë krishtërimi e zhvendosi moralin nga jeta publike në atë private të individit, sipas parimit “Jepi Zotit atë që ëshë e Zotit dhe jepi Çezarit atë që është e Çezarit”. Megjithatë në Evropën mesjetare institucioni i Kishës Katolike mund t’i tërhiqte vëmendjen politikës së princave feudalë dhe ta drejtonte atë nga morali fetar, siç ishte rasti i nxitjes së kryqëzatave drejt Tokës së Shenjtë (shih Armstrong, 1991: 4). Kurse tek pararendësi i filozofisë politike moderne, Nikolla Makiaveli, morali dhe politika janë në një gjendje konflikti të pakapërcyeshme. Politika nuk është e drejtuar më për nga jeta e virtytshme e qytetarëve, por për nga jeta e tyre ashtu siç është në realitet:

Shumë njerëz kanë përfytyruar me imagjinatën e tyre republika apo principata të një lloji që askush nuk i ka parë apo dëgjuar. Por përse shërbejnë këto përfytyrime? Hendeku midis mënyrës se si jetohet dhe asaj se si duhet të jetohet është aq i madh, saqë po të mësojmë vetëm këtë të fundit, do të ishte njëlloj sikur të mësonim se si duhet të rrënoheshim në vend të asaj se si duhet të vetëruheshim; gjithkush që do të dëshironte të tregohej në gjithçka e kudo i mirë, nuk do të vononte të zhdukej në mes të kaq të këqijve. Pra duhet që princi, i cili kërkon të ruajë pushtetin, të mësojë të mos jetë kurdoherë i mirë dhe të veprojë mirë ose keq sipas nevojës që do t’i paraqitet (Makiaveli, 1992: 74).

Tashmë, është morali ai që vihet në funksion të politikës. E mira apo virtyti në politikë nuk janë më të dhëna dhe të pandryshueshme në çdo epokë historike, por janë të përcaktueshme sipas rrethanave të caktuara. Nëse në kohët e vjetra çështja e politikës ishte krijimi dhe ruajtja e formës më të mirë të sundimit sipas moralit, në kohët e reja pas Makiavelit çështja kryesore e politikës është “si të ndryshohet forma politike për t’iu përgjigjur kërkesave vazhdimisht të ripërsëritura dhe asnjëherë të kënaqura për lirinë [të kuptuar si] mungesë e sundimit” (Vatter, 1999: 28-9). Për të zgjidhur apo zbutur tensionin midis sundimit dhe josundimit janë krijuar procedurat demokratike të votimit si edhe janë sanksionuar përgjegjësitë dhe llogaridhënia e sundimtarëve ndaj të sunduarve. Megjithëse politika në ditët tona nuk varet më nga konsiderata morale të dhëna njëherë e pergjithmonë, vendimet e saj ndikojnë në shumë çështje morale, p.sh. legalizimi ose jo i abortit. Qëllimi ynë në këtë artikull është theksimi i domosdoshmërisë për një politikë morale. Duke iu rikthyer esesë së Ferajt, mungesa e njohurive morale karakterizon politikën bashkëkohore në Shqipëri (Feraj, 2003: 37-49). Mungesa e njohurive morale shoqërohet me mungesën e virtytit moral, dmth., të “vullnetit për të vepruar në përputhje me dijet dhe detyrën morale” (po aty: 50). Mendojmë se tek figura politike e Havelit janë të mishëruara si vlerat, po ashtu edhe vullneti i mirë për t’i realizuar ato.

Shembulli i Vaslav Havelit

Për të krahasuar politikën amorale në Shqipëri me atë çfarë merret si politikë morale kemi zgjedhur Vaslav Havelin, dramaturg, disident i mirënjohur kundër komunizmit, ish-president i Çekosllovakisë dhe më vonë i Republikës Çeke. Zgjedhja e Havelit është bërë duke patur parasysh ngjashmëritë e rrethanave në komunizmën e paskomunizëm midis Çekisë dhe Shqipërisë. Megjithë ngjashmëritë e përvojës së komunizmit në të dy vendet duhet thënë se ka edhe dallime. Haveli e zhvilloi veprimtarinë e tij disidente në rrethana passtaliniste e më liberale, që kulmin e patën në vitin 1968 me Pranverën e Pragës. Edhe pse pas këtij viti vendi u pushtua nga ushtritë e Paktit të Varshavës dhe regjimi i ri i ishte më shtypës se më parë, prapëseprapë intelektualë të guximshëm si Haveli arritën të gjenin hapësirë e mënyra për të shprehur idetë e tyre kundër sistemit. Ndryshe paraqitej gjendja në Shqipërinë komuniste, ku regjimi totalitar, me përjashtim të periudhave të shkurtra të zbutjes, që pasqyronin pasigurinë e tij në arenën ndërkombëtare, nuk i humbi asnjëherë tiparet e tij staliniste. Për rrjedhojë, ishte gati e pamundur që të zhvillohej një lëvizje intelektuale disidente, qoftë në letërsi e arte të tjera, qoftë në politikë. Në një studim për letërsinë gjatë komunizmit, Gjovalin Kola vëren se në periudhën 1950-1964 shkruhen disa vepra të pakta disidente që shprehnin edhe ide politike kundërkomuniste (p.sh. poezitë e Trifon Xhagjikës apo promemoria e Kasëm Trebeshinës drejtuar Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve), por me pasoja të rënda për autorët e tyre, kurse pas kësaj periudhe deri në vitin 1990 në letërsi mbizotëron konformizmi i përgjithshëm (Kola, 2000: 310). Megjithë dallimet midis dy vendeve, përsëri krahasimi i politikës në Shqipëri me idetë politike të Havelit mund të bëhet, sepse qëllimi ynë është që të theksojmë se, duke perifrazuar një thënie të njohur të Mark Aurelit, atje ku politika është e mundur, një politikë e moralshme është e mundur.
Kritika kryesore e disidentit Havel ndaj regjimit komunist në Çekosllovaki ishte, në radhë të parë, një kritikë morale. Regjimi komunist kishte dështua në arritjen e vlerave të barazisë, lumturisë dhe çlirimit të qytetarëve. Në realitet pabarazia ekzistonte në të mirë të një pakice funksionarësh të partisë e të shtetit, qytetarët nuk ishin aspak të lumtur, por pakënaqësinë e tyre ndaj regjimit e fshihnin dhe ata jo vetëm që nuk kishin shpëtuar nga shfrytëzimi ekonomik, siç pretendonte propoganda zyrtare, por kishin humbur edhe të drejtat e njeriut që gëzonin qytetarët në vendet kapitaliste të Evropës. Regjimi nuk mund të quhej më socialist. Haveli thoshte se dikur quheshin socialistë ata që ishin në anën e të vuajturve e të shtypurve dhe që denonconin padrejtësitë shoqërore, pra të qenurit socialist nënkuptonte një qëndrim moral. Kurse në Çekosllovaki ku “mund të lexosh për hekurudha socialiste, sipërmarrje socialiste, tregëti socialiste, nëna socialiste dhe poezi socialiste, fjala ‘socialist’ nuk do të thotë tjetër veçse besnikëri ndaj qeverisë” (Havel, 1990: 9). Gjithkush, që nga funksionarët më të lartë e deri tek qytetari më i thjeshtë e shihte dhe kuptonte qartë që ideologjia e propaganduar nuk përputhej me përvojën e jetuar, megjithatë të gjithë shtireshin sikur u besonin parimeve në të cilat bazohej sistemi. Haveli këtë rrethanë qysh në vitin 1978 e quante “jeta brenda gënjeshtrës”: “Nuk është e nevosjhme që individët ta pranojnë gënjeshtrën. Mjafton që ata të pranojnë jetët e tyre brenda gënjeshtrës. Vetëm nga ky fakt individët pohojnë sistemin, përmbushin sistemin, bëjnë sistemin, janë sistemi” (Havel, 1989a: 45; nënvizimi në origjinal). Shtirja e jashtme, gënjeshtra dhe dyfytyrësia ishin bërë normë e sjelljes në sistemin komunist. Në vitin 1975 Haveli i shkruante një letër Sekretarit të Përgjithshëm të Partisë Komuniste të Çekosllovakisë, Gustav Hushakut, ku e pyeste: “Nëse parimi i përshtatjes së jashtme bëhet guri themeltar i suksesit në shoqëri, çfarë cilësish do të nxiten dhe çfarë njerëzish, mund të pyesë dikush, do të dalin në ballë?” (Havel, 1989b: 9; nënvizimi në origjinal). Haveli i përgjigjet vete kësaj pyetjeje:

Rrallëherë në kohët tona një sistem shoqëror u ka krijuar, kaq hapur dhe kaq paturpësisht, fushë veprimi atyre njerëzve që me dëshirë mbështesin gjithçka e në çdo kohë, për aq sa kjo u sjell përparësi; atyre njerëzve pa parime dhe pa shtyllë kurrizore, të gatshëm të bëjnë çdo gjë për etjen e tyre për pushtet dhe përfitime vetjake; atyre lakejve të lindur, gati për çdo poshtërim dhe për të sakrifikuar në çdo kohë nderin e vet dhe të të afërmve të tyre vetëm për një mundësi njësimi me ata që janë në pushtet (po aty: 7-8).

Mbështetja e regjimit tek njerëz pa parime të shëndosha morale është një dukuri e njëjtë për të gjitha vendet totalitare. Për këtë gjë studiuesi Ralf Dahrendorf thotë: “Epoka totalitare ishte gjithashtu epoka e burracakërisë. Burracakët çanin të parët, ata mbanin flamurin dhe kryenin krimet e urdhëruara nga udhëheqësit. Nëse aktivistët e verbër dhe idealistët e gabuar janë të frikshëm, burracakët janë të neveritshëm” (1997: 101).
Në një rrethanë ku paqja dhe qetësia publike mbahet me anë të “poshtërimit të dinjitetit njerëzor” (Havel, 1989b: 31), qytetarët duhet të shprehin kundërshtimin e tyre. Kjo, sipas Havelit bëhet me anë të “jetesës brenda së vërtetës”, që do të thotë mospranim i gënjeshtrës zyrtare me anë të veprimeve të tyre demostrative, qofshin këto një letër publike e shkruar nga një grup intelektualësh, një grevë e punëtorëve, një koncert roku apo një tubim në rrugë i studentëve, mospranim për të marrë pjesë në votime të rreme, të flasësh hapur në një mbledhje zyrtare, apo edhe një grevë urie. Shkurt, “çdo shprehje e lirë e jetës tërthorazi kërcënon politikisht sistemin pastotalitar [kështu e karakterizon Haveli regjimin pas vitit 1968], përfshirë këtu edhe ato forma të shprehjes të cilave në të tjera sisteme shoqërore askush nuk do t’u vishte kuptime politike” (Havel, 1989a: 59-60).
Një politikë e moralshme është ajo që është e drejtuar për nga përmbushja e nevojave dhe potencialeve njerëzore. Haveli nuk mendonte se kjo mund të realizohet thjesht me zëvendësimin e sistemit komunist me atë të bazuar në ekonominë e tregut dhe demokracinë liberale. Arsyeja qëndron në atë që edhe shoqëritë e ekonomisë së tregut vuajnë nga një krizë morale. Individi pjesëtar i këtyre shoqërive është i cekët nga ana shpirtërore si pasojë e mbizotërimit të vlerave të konsumit. Ai ndodhet i veçuar përballë tregut anonim dhe strukturave pa jetë të firmave të mëdha prodhuese që në veprimet e tyre nxiten vetëm nga maksimalizimi i fitimit dhe mposhtja e konkurencës. Ky individ, sipas Havelit, “nuk ka ndjenjën e përgjegjësisë për diçka më të lartë se mbijetesa vetjake” (po aty: 62). Në demokracitë liberale megjithëse qytetarët gëzojnë shumë të drejta politike, ata nuk kanë mundësi të përcaktojnë vendimet e politikës dhe të ardhmen:

Në një demokraci njerëzit mund të gëzojnë shumë liri dhe siguri vetjake që janë të panjohura për ne [në vendet komuniste], por, në fund të fundit, ato nuk u sjellin atyre asnjë të mirë, sepse edhe ata janë viktima të të njëjtit automatizëm dhe janë të pazotë të mbrojnë interesat e tyre në lidhje me identitetin, ose të parandalojnë sipërfaqësimin e vet, ose të kapërcejnë shqetësimin e tyre me mbijetesën vetjake, me qëllim për t’u bërë anëtarë krenarë dhe të përgjegjshëm të polis- it, për kontribuar në krijimin e fatit të tij (po aty: 116).

Zgjidhja që mendon Haveli është një “politikë e njeriut dhe jo e aparatit. Politikë që rritet nga zemra, jo nga një tezë” (1989c: 157). Jo vetëm një popull, por tërë njerëzimi, sipas tij, duhet të ringrihet moralisht, të ringjallë marrëdhëniet njerëzore të drejtuara nga një përgjegjësi më e madhe për fatet e tij e të botës. Në rrafshin e politikës kjo do të thotë që duhet të krijohen struktura publike të tilla që të bëjnë të mundur rehabilitimin e vlerave të përbashkëta të njerëzimit, si mirëbesimi, sinqeriteti, përgjegjësia, solidariteti, dashuria (Havel, 1989b: 117-20). Në një sistem që është i orientuar për nga tregu i lirë, morali duhet të përfshijë edhe marrëdhëniet ekonomike:

Njeriu duhet të jetë masa e të gjitha strukturave, përfshirë edhe ato ekonomike, dhe jo ai të përmasohet sipas tyre. Më e rëndësishmja është që të mos na humbasin nga vëmendja marrëdhëniet personale, dmth., marrëdhëniet midis kolegëve, midis vartësve dhe eprorëve, midis njeriut dhe punës së tij, midis punës dhe rrjedhojave të saj (Havel, 1990: 13).

Një ekonomi që zhvillohet sipas parimeve morale bën të mundur që “jeta e njeriut të mos zvogëlohet në stereotipe prodhimi dhe konsumi, por të jetë e hapur ndaj të gjitha mundësive” (po aty: 15).
Politika e moralshme duhet t’i japë rëndësi të veçantë përmirësimit të nivelit kulturor të jetesës së përditshme. Zhvillimi i kulturës nuk duhet lënë aspak në varësi të zhvillimit ekonomik me shpresë se rritja e mirëqenies ekonomike me kohë do të sjellë edhe një rritje të nivelit kulturor. Përkundrazi, zhvillimi kulturor i njerëzve i jep hov zhvillimit të ekonomisë, duke nxitur kërkesën për mallra të rinj, apo duke rritur nivelin e shërbimeve dhe tregëtisë (Havel, 1992: 15).
Këndvështrimin e tij moral për politikën Haveli nuk e ndryshoi as kur ra komunizmi dhe ai u zgjodh president i Çekosllovakisë e më pas i Republikës Çeke. Brenda detyrave dhe përgjegjësive të tij si udhëheqës shteti, ai ka bërë vazhdimisht thirrje për ringjallje morale të njerëzimit. Ai mendon se bota në kohën tonë është në një fazë kalimi drejt një qytetërimi global. Prandaj, thotë ai, “ne jemi në një faze kur një epokë po zëvendëson një tjetër, kur gjithçka është e lejuar. Po, gjithçka është e lejuar, sepse njerëzimi ynë nuk e ka akoma stilin e tij unik, shpirtin dhe estetikën e tij” (Havel, 1994). Këto mund të krijohen vetëm duke kërkuar ato vlera të përbashkëta që ndodhen në rrënjë të kulturave të ndryshme dhe që mund të shërbejnë si vlera të tërë njerëzimit. Problemi madhor i njerëzimit është, në radhë të parë, një problem moral, që kërkon marrjen e përgjegjësive nga njerëzit:

Kurdoherë që ndeshem me ndonjë lloj problemi të thellë të qytetërimit, kudoqoftë në botë – zhdukja e pyjeve tropikale, intoleranca etnike ose fetare, apo shkatërrimi I kulturave që kanë dashur shekuj të krijohen – në fund të zinxhirit të shkaqeve prapa problemit në fjalë, unë gjithmonë gjej një arsye të vetme: një mungesë të llogaridhënies ndaj botës dhe një mungesë të përgjegjësisë për të (Havel, 1997).

Përgjegjësi ndaj njerëzimit dhe botës do të thotë që të solidarizohesh me vuajtjet e njerëzve kudo në botë dhe të veprosh kundër padrejtësive që u bëhen. Kjo është arsyeja pse Haveli u ndodh në krah të shqiptarëve gjatë Luftës së Kosovës dhe i miratoi bombardimet e NATO-s kundër Serbisë, në një kohë kur shumë intelektualë të tjerë të rangut botëror u shpallën kundër sulmeve ajrore, madje disa dolën hapur në krahun e agresorëve serbë. Ja se si shprehej Haveli për bazat parimore të qëndrimit të tij:

Më kanë shkruar aktorë teatri [në Serbi], që prej vitesh vënë në skenë veprat e mia e që më duan. “Ç’të keqe kemi bërë që të bombardohemi?”, më pyesin. Mua, natyrisht s’më kanë bërë gjë, por regjimi i tyre me ndihmën e përbërësve të vet ushtarakë, masakron bashkëqytetarët e tyre, një pjesë të madhe të bashkëqytetarëve të tyre. Dhe ajo që ky regjim po u bën shqiptarëve është njëlloj si të ma bëntë mua. Eshtë ai parim bazë, sipas të cilit nëse keqtrajtohet një njeri çfarëdo, është njëlloj sikur të keqtrajtoheshim ne vetë. Dhe ky është një parim njerëzor solidariteti që kapërcen çdo kufi shtetëror e krahinor (2001: 40).

Haveli nuk është i vetmi që ngre shqetësimin e tij për fatet e qytetërimit botëror. Të tjerë intelektualë, analistë e politikanë kanë vërejtur që shmangia e njerëzimit nga përgjegjësitë morale e vë në rrezik të ardhmen e tij. Në librin Jashtë kontrollit, Zbigniev Brzhezhinski shkruan:

Në një shoqëri ku kultura thekson plotësimin në maksimum të kënaqësive individuale dhe uljen në minimum të kufizimeve morale, liria qytetare ka për prirje të ngrihet në një absolutë vetëvlerësuese. Me fjalë të tjera, liria qytetare është e ndarë nga nocioni i përgjegjshmërisë qytetare (1995: 25-6).

Liria pa fre të çon në vetëshkatërrim. Pas rënies së komunizmit dhe shembjes së utopive shtrënguese, bota po ecën në një rrugë më të lirshme, por njëkohësisht më të pasigurtë. Prandaj, sikurse Haveli, edhe Brzhezhinski mendon se moralshmëria e veprimeve tona është i vetmi burim sigurie:

Në një botë sigurish fanatike moralshmëria mund të shikohet si e tepërt; por në një botë të mbushur plot pasiguri domosdoshmëria për moralshmëri bëhet burim qendror, madje i vetëm, i sigurisë. Në këtë mënyrë, në botën e ngjeshur dhe kohezive të shek. XXI pranimi si i kompleksitetit, ashtu edhe i pasigurisë së gjendjes njerëzore, nënvizon nevojën politike për konsensus moral (po aty: 228-9; nënvizimi në origjinal).

Në mbyllje të paraqitjes së mendimeve të Havelit për marrëdhëniet midis moralit edhe politikës, po radhisim dy citime në lidhje me pasqyrimin moral të sjelljes së politikanit në shoqëri dhe në lidhje me rolin që duhet të ketë intelektuali në jetën politikë.

Thuhet se një komb ka politikanët që meriton. Në një kuptim kjo është e vërtetë: politikanët janë vërtetë një pasqyrë e shoqërisë së tyre dhe një lloj trupëzimi i potencialeve të saj. Në të njëjtën kohë edhe e kundërta është e vërtetë: shoqëria është pasqyra e politikanëve të saj. Varet shumë nga politikanët se cilat forca njerëzore zgjedhin për të çliruar dhe cilat zgjedhin për të shtypur; nëse ata bazohen rek e mira e secilit qytetar, apo tek e keqja. Regjimi i kaluar [komunist] sistematikisht mobilizonte cilësitë njerëzore më të keqëija, si egoizmi, zilia dhe urrejtja. Ai regjim ishte shumë më tepër se sa ajo që meritonim; ai ishte përgjegjës për atë çfarë u bëmë. Prandaj ata që janë në politikë kanë një përgjegjësi të lartë për gjendjen morale të shoqërisë dhe është përgjegjësia e tyre për të këkruar më të mirën në shoqërim për ta zhvilluar dhe fuqizuar atë (Havel, 1992: 4).

Në fushatat zgjedhore në Shqipëri është bërë e zakonshmë thirrja e intelektualëve ‘nën armë’ prej partive që garojnë për pushtet. Ata shihen vetëm në funksion të pushtetit dhe jo të udhëheqjes shpirtërore të shoqërisë. Haveli mendon se intelektuali i vërtetë kur merret me politikë duhet t’ia sakrifikojë ambicien për pushtet vizionit të tij moral dhe të jetë i gatshëm të heqë dotë nga pushteti për hir të ruajtjes së moralit të tij.

Në njëfarë mase, një intelektual është gjithmonë i dënuar me disfatë. Ai është si Sizifi në këtë këndvështrim. Gjithmonë ka diçka të dyshimtë tek intelektuali që gjendet në anën e fitimtarëve. Prapëseprapë, në një tjetër kuptim më të thellë, intelektuali, megjithë disfatat e tij, mbetet i pamposhtur – përsëri si Sizifi (Havel, 1990: 167).

Shënime përmbyllëse

Politikanët në Shqipërinë paskomuniste flasin për kriza ekonomike, politike, mjedisore, rajonale, etj., por pakkush kujtohet për krizën e mungesës morale. Mungesa e moralit në shoqëri do të thotë mungesë e vlerave për t’u orientuar dhe mungesë vullneti për të ndjekur vlerat morale. Mungesa e moralit e ka kthyer politikën në Shqipëri thjesht në një çështje marrje apo mbajtje pushteti dhe kjo po pasqyrohet edhe në thellimin e krizës së gjithanshme të shoqërisë. Në këtë artikull treguam fytyrën e një politike të moralshme në personin e Vaslav Havelit. Politikanët bashkëkohorë në Shqipëri janë larg krahasimit me këtë burrë shteti dhe politika shqiptare do të vazhdojë të jetë e çoroditur për sa kohë që qytetarë me vizion moral nuk do të jenë protagonistë të saj. Ata qytetarë që ndjejnë se kanë moral në veten e tyre nuk duhet të qëndrojnë larg politikës. Përkundrazi, kumti i Havelit për ata që mendojnë se politika është e papajtueshme me moralin është:

Nëse je i thjeshtë dhe nuk je i etur për pushtet, jo vetëm që je i përshtatshëm për politikën, por ti i përket asaj në mënyrë absolute…Nuk është e vërtetë se një njeri me parime nuk ka vend në politikëm; është e mjaftueshme që parimet e tij të tharmohen me durim, maturi, një ndjenjë e masës dhe një mirëkuptim ndaj të tjerëve. Nuk është e vërtetë se vetëm ciniku pa ndjenja, mendjemadhi, harbuti kanë sukses në politikë; është e vërtetë që këta tërhiqen në politikë, por në fund mirësjellja dhe shijet e mira do të vlejnë më shumë (1992: 146).

Enis Sulstarova
Tiranë, 14-16 qershor 2003

Burimet:

Allison, L. (2001). ‘Politika’, në McLean, I. (red.). Fjalor përmbledhës i politikës. Tiranë: Shtëpia e Librit & Komunikimit.

Armstrong, K. (1991). Holy War: The Crusades and Their Impact on Today’s World. New York, London, Toronto: Doubleday.

Brzhezhinski, Z. (1995). Jashtë kontrollit: Trazira që përfshiu botën në prag të shek. XXI. Tiranë: Elena Gjika.

Dahrendorf, R. (1997). Konflikti shoqëror modern. Tiranë: Dituria.

Feraj, H. (2003). Kriza e përkryer e Shqipërisë: Ese kritike e shoqërisë. Tiranë: Eurorilindja.

Havel, V. (1989a). ‘The Power of the Powerless’, në Vladislav, J. (red). Vaslav Havel, Living in Truth. London, Boston: Faber & Faber.

Havel, V. (1989b). ‘Letter to Dr. Gustav Husak’, në Vladislav, J. (red). Vaslav Havel, Living in Truth. London, Boston: Faber & Faber.

Havel, V. (1989c). ‘Politics and Conscience’, në Vladislav, J. (red). Vaslav Havel, Living in Truth. London, Boston: Faber & Faber.

Havel, V. (1990). Disturbing the Peace. New York: Alfred A. Knopf.

Havel, V. (1992). Summer Meditations. New York: Alfred A. Knopf.

Havel, V. (1994). ‘The Need for Transcedence’. Fjalim i mbajtur në Sallën e Pavarësisë në Filadelfia, SHBA, më 4 Korrik 1994.

Havel, V. (1997). ‘Speech at Forum 2000’. Fjalim i mbajtur në konferencën e ‘Forum 2000’, Pragë, shtator 1997.

Havel, V. (2001). ‘Edhe unë ndjehem shqiptar’, në Lani, R., B. Mustafaj dhe P. Misha (red.). Lufta kundër luftës: Intelektualë të shquar nga e gjithë bota rreth luftës në Kosovë. Tiranë: Ora.

Kola, Gj. (2000). ‘Disidenca në letërsinë e Pasluftës’. Mehr Licht 15: 299-310.

Makiaveli, N. (1992). Princi. Tiranë: Shtëpia Botuese Enciklopedike.

Vatter, M. E. (1999). The Machiavellian Legacy: Origin and Outcomes of the Conflict Between Politics and Morality in Modernity. EUI Working Papers, SPS No. 99/02. Firenze: European University Institute.

Wilson, P. (1990). ‘Introduction’, në Havel, V. Disturbing the Peace. New York: Alfred A. Knopf.

Zhylia, D. (1994). Fjalor i filozofisë. Tiranë: Shtëpia Botuese Enciklopedike.


botuar te Politika & Shoqeria





“non solum sibi vivere, sed et aliis proficire”

View User's Profile Visit User's Homepage View All Posts By User U2U Member





Powered by XMB 1.8 Partagium Beta Build 20110207PM
Developed By Aventure Media & The XMB Group © 2002
Procesi i kryer nė 0.0795979 sekonda, 25 pyetje