Kuvend-eDSH
Aktiv pėr herė tė fundit: Aktiv pėr herė tė fundit : Kurrė
Nuk keni hyrė [Hyrje - Regjistrohu]


Version i printueshėm | Dėrgo pėr njė shok
Nėnshkruaj | Shtoni tek preferencat
Autori: Subjekti: EUROPA SI SHPIRT
Anton Ashta

Postuar mė 6-6-2004 nė 08:46 Edit Post Reply With Quote
EUROPA SI SHPIRT

EUROPA SI SHPIRT

"... il faut une âme"

Schuma

Nga një sintagmë e vogël lind një debat i madh: kështu mund të karakterizohet debati i hapur tanimë, në kontekstin e diskutimeve lidhur me Kushtetutën e ardhshme europiane, për përcaktimin apo jo në këtë kushtetutë të karakterit të krishterë të themeleve të Europës së sotme. Simbas propozimeve më realiste në variantin përfundimtar teksti i amendamentit kishte për të qenë: "Shtetet anëtare dhe qytetarët e Bashkimit Europian [janë] të vetëdijshëm për historinë e tyre dhe për vlerat universale të pandashme të dinjitetit njerëzor, lirisë, barazisë dhe solidarësisë, si dhe për trashëgiminë e tyre fetare, kryesisht të krishterë...". Debatet që ka ngjallur sintagma "kryesisht të krishterë" kanë shtruar së rishti edhe pyetjen e vjetër "Ç'është Europa?". Në bazë të propozimit të mësipërm qëndrojnë një sërë argumentesh faktike: fakti që shumica e popullsisë së Europës ka qenë dhe mbetet e krishterë: katolikë, ortodoksë, protestantë etj.; fakti që ideja e Europës së Bashkuar u takoi një dore politikanësh dhe mendimtarësh me orientim të krishterë, si De Gasperi, Adenauer, Schuman etj., por edhe Monnet, Spaak etj.; fakti që morali dhe veprimtaria sociale e Kishave i kanë frymëzuar shoqërisë civile idealet e respektit për dinjitetin njerëzor, të barazisë së njerëzve para Zotit, të lirisë së popujve dhe të personave; fakti që shekuj me radhë kultura europiane ka qenë e frymëzuar nga Shkrimi i Shenjtë dhe nga shpirtërorësia e krishterë; fakti që demokracia, simbas parimit bergsonian, ka një thelb ungjillor dhe ka për forcë shtytëse dashurinë etj.



Të bësh pyetjen se "ç'është Europa" do të thotë të përpiqesh të njohësh më mirë veten dhe, njëherësh, t'u gjesh përgjigje një vargu çështjesh sa herë që ne, popujt europianë, diskutojmë mbi përmbajtjen e një Europe të Bashkuar. Por një pyetje si kjo ka domethënien e saj të posaçme pikërisht në këtë çast historik për Europën: në majin e vitit 2004, kur dhjetë vende të reja ‑ Qipro, Estoni, Letoni, Lituani, Maltë, Poloni, Republikë Çeke, Sllovaki, Slloveni dhe Hungari ‑ hyjnë e bëjnë pjesë në Bashkimin Europian, BE. Është Europa e të pesëmbëdhjetëve apo e të njëzetepesëve? Është Europa e "Këshillit të Europës" apo ajo e votuar në Helsinki? "L'Europe des Patries" e gjeneralit De Gaulle apo "kontinenti i vjetër"? Apo Europa e lindur nga shpirti i banorëve të vet, ashtu sikurse e kanë shprehur poetët, mendimtarët, muziktarët, predikatorët e saj?



Është e njohur formula e Goethes, të cilën ai ia transmetonte sekretarit të tij: "Çfarë e bashkon Europën është kultura, ndërsa çfarë e ndajnë janë idetë politike" (Gespräche, 14 maj 1808). Nëse në ditën sotme ka opinionistë që idenë e Goethes ta quajnë të vjetër, ose të vjetëruar, kjo për unitetin europian do të përbënte kërcënimin nr. 1. Quaj kërcënim të drejtpërdrejtë për këtë unitet opinionin e shfaqur, në variante të ndryshme, se bota europiane nuk qenkësh ndonjë strukturë kulturore, prandaj brenda saj mund të integrohen, me teknikën rras‑e‑plas, edhe vende që nuk kanë ndonjë lidhje me kulturën e saj. Sikur ky opinion të imponohej, sikur të bëheshin pjesë të Bashkësisë Europiane të gjitha ato vende që e dëshirojnë këtë ose e kërkojnë këtë të shtrënguara prej rrethanave gjeopolitike aktuale, me tjera fjalë: po të pranohej një Europë e interesave dhe jo e kulturës, atëherë bashkësia europiane do të hynte një një zonë ekonomike false, pa ndonjë identitet politik dhe as kulturor. Në një situatë të atillë, në vend që të themelohej, Europës do t'i shprisheshin themelet dhe nuk do të mbetej veçse të varrosej trupi i saj pa shpirt.



Ky kërcënim e zë fillin te një ravgim konceptual: te shfaqja e një ideologjeme e cila do që t'i bishtnojë realitetit dhe, në emër të të ashquajturit "përditësim", të shtiret se nuk e kupton që rrënjët nuk përfaqësojnë thjesht të kaluarën e pemës, por janë faktorë të vetë mbijetesës së saj. Kam pasur rast ta provoj këtë keqkuptim prej ndonjë reagimi, mes të tjerash, ndaj një eseje të vitit 1994, të botuar asikohe në disa organe shtypi, me titull Europa nga rrënjët (Rilindja javore, nr. 12, 1995). E kam fjalën për ata kinse‑ideologë që aspirojnë të zhdukin nga karakteri i Europës identitetin e saj të krishterë dhe ta shndërrojnë këtë Europë në një enë iracionale ideologjish, një enë mbush‑e‑zbraz, d.m.th. në një entitet pa traditë dhe, si rrjedhojë, pa opozicione e pa propozime. Prandaj mbetet ende në fuqi pyetja: Ç'është Europa? Dhe jo për çështje mode.



* * *

Përgjigjen kësaj pyetjeje ia ka dhënë historia dhe ajo vjen pak‑a‑shumë kështu: Europa nuk është një strukturë thjesht gjeografike, por një strukturë pikësëpari kulturore, gjë që mendimtarë si Goetheja e kishin kuptuar qysh moti. Kufijtë e kësaj Europe kanë qenë vendosur në bazë të shpirtit, të frymës, dhe jo mbi parime gjeofizike. Poeti dhe mendimtari Paul Valery i ka pasë dëftuar këta kufij realë në një esé me titull La crise de l'esprit, të pranuar botërisht si gur i qoshes edhe prej etërve të integrimit europian (Nouvelle Revue Française, nr. 8, 1919). Simbas Valerysë: Europa ekziston aty ku zotëron ndikimi i besimit të krishterë, i botës latine dhe i letërsisë helene. Pra: as bota greke vetëm, dhe as ajo latine vetëm, pa krishterimin, nuk kanë mundur të konstituojnë Europën.



Ja grekët e vjetër: duke kaluar nga stadi kur funksiononin paralelisht diversiteti politik dhe uniteti fetar, që nuk e pengonin njëri‑tjeterin, ata ia dolën ta mbërrinin një entitet politik dhe të themelonin njëfarë "perandorie". Por kjo ishte "njëfarë" perandorie sepse, nga njëra anë, nuk u mbajt dot dhe as u nyjëtua, ndërsa nga ana që ne na intereson: nuk e përfshiu Europën. Perandoria universale qe vepër e romanëve. Këta ia dolën mbanë aty ku trashëgimtarët dhe ndjekësit e Aleksandrit patën dështuar. Përse? Sepse perandoria e tyre u themelua jo si vepër e një personaliteti të spikatur, sado i spikatur të ishte ai, por si vepër e qytetërimit të tyre mbështetur në ligjin: lex. Në këtë kuptim, Perandoria nuk qe as e Skipionit, as e Qesarit, por e Romës. Romanët luftuan me grekët, por jo me kulturën e tyre. Përkundrazi, kultura romane nuk mund të mendohet si diçka e ndryshme prej asaj greke. E tërë kultura e romanëve, deri edhe ajo fetare, pranoi ndikimet e helenëve. Të përqafuarit e kulturës greke dhe të gjuhës greke nga ana e romanëve ka rëndësi dore së parë në historinë e Europës: kësisoji legjionet romane u bënë apostuj të një sistemi që lidhi edukimin helen me konceptin latin mbi institucionin: institutio.



Romanët u mësuan të gjithë popujve të perandorisë, deri përtej Europës gjeografike, rëndësinë e institucioneve të së drejtës. Por mësimi i tyre u shpëtua dhe lidhi fryte vetëm në Europë. Përse? Përgjigjen mund ta gjejmë te një dijetar bizantin, Manuil Krisolora, në një letër në të cilën ai flet për një udhëtim që ka bërë në Perëndim: "Mbaj mend manifestimin dhe festimin që u zhvillua dy vjet të shkuar në Londër, Britani e Madhe [...] Ata e shpërfillnin Qesarin që i pati pushtuar për herë të parë, edhe nëse dy garnizone të tijat janë ende sot aty [...] Unë besoj se të gjitha këto, d.m.th. pushteti i romanëve, monarkia dhe nënshtrimi i shteteve kanë ndodhur për këtë shkak: që të përmbushet mësimi i apostujve" (Letër Manuilit II Paleolog, 18). Mund të mos jemi një mendjeje sot me këtë koncept teleologjik të bizantinit të vjetër, por e vërteta mbetet se, që Europa të lindej, u desh të shfaqej krishterimi. Dhe kjo ndodhi ngase krishterimi mori në duart e veta edukimin helen, si dhe traditën romane të së drejtës, duke ia dalë të realizojë një sintezë unikale me rëndësi vendimtare në histori.



* * *

Dallesa me judaizmin mund të ndihmojë për të veçuar një element bazë të përftimit të Europës. Është e vërtetë që të krishterët e parë patën qenë "judej". Porse vetë Jesui pati dhënë shtysën për hapje të të krishterëve ndaj botës jojudaike nëpërmjet bëmave të tij të mrekullishme: bashkëbisedimet me gruan samaritane, me gruan kananease, me centurionin, si dhe drejtpërsëdrejti nëpërmjet gojës së tij në shumë situata të tjera. Apostujt ishin të ushqyer fuqishëm me frymë judaike dhe u desh luftë për t'i shkëputur edhe ata, si dhe besimtarët, prej neutralitetit judaik. Dëshmitë e kësaj lufte i gjejmë në Bëmat e apostujve, si edhe në Letrat apostullore. Tejkapërcimi i mjedisit hebré prej krishterimit dhe hapja e tij ndaj fiseve dhe popujve qe faktor parësor për lindjen e Europës. Hapja mbështetej mbi parimin "bizar" të formuluar prej vetë Jesu Krishtit në Darkën e Fundit: un unum sint (një i vetëm të jenë). Ky parim e bëri të krishterin të prirej, gati "biologjikisht", sikurse është thënë, drejt unitetit, njësisë. Falë kësaj hapjeje krishterimi nuk mbeti një "fe kombëtare", por pranoi si të barabartë njerëzit e ardhur prej çdo fisi e populli, çdo vendi dhe shtrese sociale, duke u ofruar një identitet të përbashkët të gjithëve dhe duke përftuar kështu ndjenjën se të gjithë i përkasin së njëjtës botë dhe se mes tyre nuk ka kufij: një e vërtetë themelore që gabimisht mund të na duket si zbulim i njeriut modern.



Por jo thjesht kaq, sepse Kisha nuk u dha besimtarëve vetëm një "identitet të përbashkët". Duke jetuar në dritën e parimit të Zotit "Sa herë që ia bëni këtë më të voglit prej të mijve, ma keni bërë mua" (Matheu, 5, 40). Kisha e ka parë të predikuarit e shpëtimit jo vetëm si fjalë shpirtërore, por edhe si një akt prej të cilit buron dashuria për t'afërmin. Kjo është arsyeja për të cilën Kisha e krishterë nuk bëri të vetën taktikën e feve të tjera, të cilat mbetën shpërfillëse ndaj veprimeve të shtetit dhe gjendjes shoqërore të popujve. Fill si u pat konstituuar, Kisha filloi të ushtrojë trusni mbi shtetin. Në mënyrë paradigmatike do ta dëshmonte këtë kundërshtimi i një Ambrozi për të pranuar veprimet e perandorit Teodos, apo opozicioni ndaj shtetit i një Shën Joan Gojarti. Kështu u ngrit Shtëpia Europiane: falë faktit që të krishterët ruajtën edukimin helen, mbajtën traditën romane të së drejtës, por sidomos luftuan për shndërrimin e një perandorie mizore në një republikë të krishterë: respublica christiana.



Baza ideologjike e shtetit të kësaj shtëpie europiane njihet nën emrin e "Ligjit të Zotit" ose të "Predikimit në Mal" (Matheu, 5‑7). Është fjala për mësimin që u bë thelbi i mësimdhënies së apostujve, sikurse e ndeshim te Bëmat e tyre dhe te Letrat. Të njëjtin mësim vijuan edhe ndjekësit e apostujve. Në shek I, për shembull, fill mbas përndjekjes së egër të të krishterëve prej Domecianit, Klement Romani shkruante, sikur as ai dhe as të krishterët e tjerë të mos qenkëshin përndjekur, fjalë të frymëzuara prej të njëjtit mësim. Fjalët e tij, që sociologët e sotëm i karakterizojnë si "utopi e krishterë", tingëllonin pak‑a‑shumë kështu: "T'i nënshtrohet çdonjëri prej jush t'afërmit të tij simbas karizmave të tij. I fuqishmi të kudjeset për të dobtin, ndërsa i dobti të respektojë të fuqishmin; i kamuri t'i japë të skamurit, ndërsa i skamuri të falenderojë Zotin që i ka dhënë të kamurit prej të cilit merr ndihmë; i zgjuari ta dëftojë zgjuarsinë jo me fjalë, por me vepra të mira" (Korinthasve, 38, 2) etj. Shërbimi për të varfërit, për jetimët dhe për vejushat, si dhe përgjithësisht për "bashkëvëllezërit në nevojë", u bë qysh në ata shekuj misioni i të krishterëve.



* * *

Ndër keqkuptimet me të cilat m'u ka pasë dhënë rasti të ndeshem gjatë reagimeve ndaj esesë Europa nga rrënjët ishte edhe ai që ka të bëjë me "çështjen e skllavërisë". Ai nuk ishte në ato kohë skllavëria mëkati i mëkatëve i të krishterëve? Në të vërtetë, sado e habitshme të ngjajë sot, të krishterët e parë e "toleronin" skllavërinë: për ta nuk ishte mëkat vetë fakti i të mbajturit skllevër, por ai i të sjellurit keq me ta dhe, nga ana tjetër, të sjellurit e pahijshëm të skllevërve të krishterë ndaj të zotve (Efesenët, 6, 5‑9; Kolosenët, 3, 22‑41 etj.). Ky tolerim mbështetej mbi një situatë kërshërore: që të krishterët e parë nuk synonin themelimin e një shteti të krishterë, duke qenë të sigurtë që fundi i botës ishte shumë i afërt. Mund ta dallojmë këtë situatë në një tekst të rëndësishëm të literaturës së krishterë të shekujve të parë, ku lexohet që të krishterët "kanë atdhe, por janë larg shtëpie; marrin pjesë në të gjitha si qytetarë, por të gjitha i durojnë si të ishin të huaj" (Letër Diognetit, 5.5).



Me kalimin e shekujve të parë, ndërsa të krishterët nisën të përbënin pjesë gjithnjë në rritje të popullisë, si dhe mbas njohjes nga ana e Perandorisë romane të krishterimit për fe zyrtare, zu të shfaqej prirja për përshtatje e shtetit simbas vizionit të krishterë mbi shoqërinë, duke përfshirë aty edhe qëndrimin ndaj lirisë në përgjithësi: ishte ky një proces shumë më i rëndësishëm nga sa ndodh të përshkruhet. Etërit kapadokias, për shembull, e shtruan problemin e skllavërisë në mënyrë të prerë: "Ai që e bëri njeriun qysh në fillim e la të lirë dhe zot të vetes së vet", thoshte Shën Gregor Teologu dhe shpjegonte faktin që skllavëria qe shfaqur vetëm kur hyri në botë mëkati dhe bjerja e njeriut. Në Mbi dashurinë ndaj varfërisë ai u mësonte të krishterëve të kërkonin çlirimin e njeriut dhe të mos e pranonin bjerjen e tij: "Shikoni barazinë fillestare dhe jo prishjen e mbrame" (25‑26). Edhe më radikal dëftohej Shën Gregori i Nysës në Mbi të bërën e njeriut (4.1). Heqja e skllavërisë dhe lufta kundër robërisë përgjithësisht u bë kështu një nga objektivat e të krishterëve, që në fillim synonte një përdorim njerëzor të skllevërve për të përfunduar me zhdukjen e këtij institucioni famëzi.



"Krishterimi ‑ kujtonte De Gasperi ‑ ndërfut në jetën shpirtërore të njeriut përpjekjen drejt përkryerjes, domethënë përpjekjen për lirinë e brendshme, të përshtatshme për bijtë e Zotit të cilët, siç thotë Shën Toma, veprojnë si të lirë dhe nuk janë skllevër" (De Gasperi dhe Europa, 63). Sepse procesi më me peshë në themelimin e Europës nuk ishte heqja e skllavërisë; ishte vendosja e konceptit që skllavi nuk është res (send), por njeri, vëlla në Krishtin. Ky mësim i krishterë e shndërroi Perandorinë në një shtet asistencial. Eusebi i Cesaresë shtroi detyrën e realizimit të një politike filantropike në shembullin e themeluesit të Perandorisë bizantine: një politikë së cilës i kërkohej të vepronte si ikonë e Perëndisë Njeridashëse (Mbi jetën e perandorit Kostandin, I, 73). Vinte mandej mësimi i djakonit Agapit drejtuar nxënësit të tij Justinian: "Perandoria jonë është e lëvduar me të vërtetë, sepse ndaj armiqve ushtron pushtetin, ndërsa ndaj nënshtetësve njeridashjen [filatropinë]" (Patrologia Graecae, 86.1165). Dhe rezultati nuk vonoi të përthyhej në politikë: shteti bizantin punoi dhe siguroi gjithë ç'ishte e nevojshme për një rrjet spitalesh, azilesh, jetimoresh dhe institucionesh të tjera bamirësie. Një shtet i tillë asistencial nuk mund të ishte konceptuar dhe as organizuar, nga ana tjetër, pa përvojën me vlerë të konceptit roman të së drejtës.



* * *

I kthejmë pjesës tjetër të kontinentit. Kisha e Romës, e cila e ka mbajtur e vetme barrën e shoqërisë civile në Perëndim, prej themelimit të saj ka zhvilluar një punë sociale të papërfytyrueshme prej ne të sotmëve. Ja një e dhënë me interes: në mesin e shek. III anëtarët e kësaj Kishe nuk ishin më shumë se 7.000, porse ata mbështesnin financiarisht mbi 1.500 vejusha dhe të sëmurë (Lietzmann: Geschichte, 231). Kur për një ndërkohë të shkurtër Kisha e Romës, mbetur pa mburojën ushtarake të Perandorisë së zhvendour në Lindje, ra prehë e dyndjeve barbare, ajo përdori monakizmin për përhapjen e besimit dhe për qytetërimin e babarëve në fjalë. Manastiret benediktine, që qenë hapërdarë në të gjitha viset e pushtuara prej barbarësh dhe, sidomos, mes popujve të sapopërftuar, u bënë qendra përkujdesjeje për të varfërit, të sëmurët, nevojtarët. Për t'i ndihmuar fiset barbare të qytetëroheshin dhe për t'u mësuar atyreve artet e përdorura prej popujve të integruar në Perandori, manastiret u bënë vatra mësimi të metodave dhe arteve të jetës.



Punët nëpër manastiret e asaj kohe rezulton të qëndronin disi më ndryshe nga sa shihet, fjala vjen, në një prodhim në zë të realizmit socialist perëndimor, si Emri i Trandafilit i regjisorit Jean‑Jacques Arnaud, ku benediktinët përshkruhen me një galeri groteske surretërish të shformuar, vulgarë e lapërdharë, pikturuar me të gjitha veset e mundshme e pamundshme, qarkuar me butaforinë tradicionale të realizmit socialist: zinxhirë, dhoma torturash, hekura të skuqur, organizime të fshehta, shpurra natësore drejt turrash të zjarrit etj. Spektatorëve që dalin prej një filmi si Emri i Trandafilit do t'u shkojë nëpër mend që pikërisht benediktinët të kenë "bërë" Europën. Ndëra historiisht vetëm benediktinëve u njihen, prej shek. VI e më tej, rreth 30.000 manastire në mbarë Europën. Qenë themeluar në to shkolla, biblioteka dhe shkresëtarí (scriptoriae), d.m.th. punishte ku kopjoheshin dhe riprodhoheshin tekstet e lashta të mendimtarëve klasikë të hershëm. Pranë tyre madje lindën edhe ato institucione të quajtura universitas, prej të cilave kemi trashëguar universitet e sotme. Po, sepse produkt i institucioneve të krishtera qenë edhe universitetet europiane të asaj kohe, ndoshta të papërfytyrueshme për ne sot: me 30.000 studentët e Universitetit të Oxfordit apo 36.000 studentët e Universitetit të Parisit (Hergenröother: Allgemeine Kirchegeschichte, 644). Është fjala për një traditë në të cilën, shkallë‑shkallë, do të përfshiheshin edhe një pjesë e viseve arbërore, nëpër një histori që mund të ndiqet, fjala vjen, ng njër prej veprave madhore të Cordignanos: Antichi monasteri benedittini in Albania (1929).



Me këtë situatë shpjegohet edhe dallesa e thellë mes monakizmit ortodoks dhe atij perëndimor. Monakizmi ortodoks ruajti, si edhe qendra e tij, jetën e ndarë nga bota, veçimin social, përkundër porosive të Shën Vasilit të Madh i cili donte që monakizmi t'i përkushtohej shërbimit të t'afërmit (Oroi kata Plato, G, 1‑2). Përse vallë? Sepse shteti bizantin, nga ana e tij, zhvillonte veprimtarinë e ndjeshme asistenciale. Dyndjet barbare, përkundrazi, shkatërrruan çdo infrastrukturë t botës romane dhe atje Kisha mbeti e vetme, pa shtetin, duke u përpjekur të kthente botën e trazuar në unitet, të rivendoste ligjin, të nxiste një shtet solidar. Monakizmi perëndimor qe kështu i detyruar prej rrethanash të zhvillohej me orientim së jashtmi, t'i përkushtohej shërbimit të t'afërmit dhe ta gjente ascezën në këtë shërbim, ashtu sikundër pati dëshiruar Shën Vasili që themeluesi benediktin e mbante për mësuesin e tij. E kanë vënë re sak njohësit e shquar të Mesjetës Jacques le Goff dhe Giovanni Miccoli se "popujt e Europës patën dashur të jenë të krishterë, dhe e njohën veten si të krishterë, posaçërisht falë murgjve, manastireve dhe institucionve të tyre" (The Medieval World, 38).



Një listë kërshërore, gjithsesi sintetike, të kontributeve të rregulltarëve në shkenca dhe dije e ka hartuar si vijon Johann Fuchsi: "Në shek. VII gjejmë rregulltarin Beda, i cili i hapi matematikës rrugë e perspektiva të reja. Në atë kohë Virgjili, kryeipeshkëv i Salzburgut, qe i pari që tha se toka duhet të jetë e rrumbullakët dhe se ka antipode në anën tjetër të botës. Guido d'Arezzoja zbuloi shkallën muzikore dhe ligjësitë e muzikës, si dhe parimet e harmonisë. Djakoni Gioja shpiku busullën, që përdorin sot detarët. Alberti i Madh ose konti Bollstädt, domenikan, zbuloi zingun dhe arsenikun. Sahatin e parë astronomik e ndërtoi Rikard Wallingforti më 1326. Benediktini Basilius Valentinus përdori i pari kiminë në mjekësi, ndërsa Luca di Borgoja përdori algjebrën. Jezuiti Caveliere zbuloi i pari që rrezja e diellit përbëhet prej ngjyrash të ndryshme. Jezuiti Regiomontanus shpiku sistemin metrik. Kanoniku Nicola Kopernik dhe kardinali Nicola de Cusa thanë para Galileut që rrotullohet toka dhe jo dielli. Benediktini spanjoll Poncius shpiku metodën për të arsimuar shurdhmemecët, ndërsa jetuiti Lama ishte i pari që u mësoi të verbërve të lexonin. Baruch Spinoza, edhe ky domenikan, shpiku lentet e syzeve në shek. XVII. Djakoni frëng Rollet pati vënë re para Franklinit se rrufenë e shkakton elektriciteti. Jezuiti Braun, me pak mjete por me shumë dije, ia doli të maste peshën e botës. Kush e shpiku sahatin me ujë? Rregulltari dhe historiografi kishtar Cassiodorus. Kush e shpiku barometrin? Rregulltari Bertold Schvartz. Më 1720, pra 60 vjet para vëllezërve Montgolfier që bota i mban për aeronautët e parë, rregulltari Bartolomeo de Gusmao ndërtoi në Lisbonë balonin e parë dhe realizoi me të fluturimin e parë në prani të familjes mbretërore të Portugalisë. Të parin rrufepritës nuk e ka shpikur Franklini, por rregulltari Prokop Dewis, sikurse prej kohësh është vërtetuar. Boškovici themeloi në Milano të parin observator astronomik. Më i njohuri astronom i këtyre kohëve ka qenë, padyshim, jezuiti Angelo Secchi. Po ashtu është e vërtetë, sikurse thuhet në Historische Zeitschrift, se franceskani Rogerius Bacon pati zbuluar në parim lokomotivën, avulloren, teleskopin etj." (Kirche und Kultur, 21).



Mos ngjan të na kujtojë një kësi liste "Popovin" ruso‑sovjetik, i cili i kishte zbuluar dhe shpikur të gjitha? Në të vërtetë, thelbi i saj është tjetër: ajo dëshmon fuqinë e brendshme shtytëse të krishterimit drejt qytetërimit modern.



* * *

Formula "trashëgimia e përbashkët me domethënie europiane" na shpie me mendje në epokën para ndarjes kishtare, kur në mbarë Europën ishte e pranishme dhe aktive ortodoksia, e cila përbënte edhe për jetën shpirtërore të Perëndimit europian një komponente me peshë. Padija ose informimi sipërfaqësor prej librash shkolle joseriozë mund të na bëjnë sot të mos i njohim ata gati dhjetë shekuj përgjatë të cilëve në Perëndimin europian mund të thuhet se ortodoksia pati zotëruar. Funksionon edhe ky si një tjetër keqkuptim kur bëhet fjalë për "trashëgiminë e përbashkët me domethënie europiane": një keqkuptim që mund të qesë krye deri te doktrinarë "të largët" si Huntigntoni për të cilët krishterimi ortodoks u ndodhkësh në opozicion me krishterimin katolik, ky nga ana e tij në opozicion me krishterimin protestant etj.



Në rrafshin e përgjithshëm të praktikës fetare doktrina "përplasjesh ndërkristiane" as ngjisin dot ndër ata miliarda besimtarë të krishterë aneskaj Europës: ortodoksë, katolikë, protestantë etj. Më duket ta kem kujtuar njëherë veten time, fëmijë, në një rrafsh të tillë: kur mëma më merrte përdore dhe venim te "të vetët" ose në "kishën tonë". Me doket e pritjes dhe përcjelljes, për shembull, në ditët "e emrit", në Krishtlindjet, në Pashkët e Mëdha, në dasmat me kurora që shpesh viheshin nëpër shtëpi, deri te "të shtunat e të vdekurve" me grurë të zier, arra e rrushka të thata. Me emrat e të afërmve tanë që mua më bënin përshtypje të veçantë: Fani, Gjika, Gjoka, Klimi, Kovi, Leka, Lipi, Margariti, Miha, Mitri, Nasho, Ndini, Ndreka, Pava, Santi, Sandri, Todi, Toma, Tuni, Vlashi, Zaku etj.; por sidomos me emrat bukurtingëllues të femrave: Dora, Eglantina që ishte vajza e dajës e sime ëme, Elena emri i mëmës vetë, Margalina emri i gjyshes, Kasja (Kasjania), Kostanca që ishte një kushërira ime shumë e bukur me flokë të verdhë, Kostandina, Ksena, Mellania, Ollga siç quhej tezja e vekur që i kishte rënë violinës, Serafina etj. Posaçërisht "kisha" shndërrohej për mua fëmijë në festë të vërtetë. Ngjarjet "me kisha" lidheshin, atëherë, me kënaqësitë e muzikës bizantine mes erëmimit marramendës të temjanit, me këngën "O Zot, thirra", me Hymnin Akathist, që këndohej gjithnjë më këmbë, apo me "Meshën e Shën Joan Gojartit" me tre zëra. Vetëm tani që jam rritur e kam marrë vesh që atë meshë e paskësh harmonizuar për kor mikst në variant modern Kostandin Trako, sikurse kishte harmonizuar edhe "Tetë tingujt"; në fëmijëri librat me tituj të habitshëm, si Engolpioni orthodhos apo Hymnorja me pjesë muzikore të zgjedhura prej Nolit, nuk i merrja vesh. Përfytyroni tani ta ballafaqosh një traditë të këtillë, qoftë edhe fëmijërore, traditë që skandon me ritet e saj jetën e miliona njerëzve të thjeshtë të rajonit tonë, me "keqkuptimin ortodoks" të Huntingtonëve përtejoqeanorë.



Sa i përket traditës së krishterë ortodokse, posaçërisht neve, që jetojmë në këtë rajon, nuk do të na lejohej ta fshinim prej historie kohën kur papë Luani ngadhënjente në Koncilin e Kalqedonisë pikërisht si mbrojtës i "ortodoksisë"; kur në Romë papë si Hormidhasi apo Zosimasi nuk dalloheshin vetëm për emrat e tyre "lindorë", por edhe për zellin e tyre ortodoks; kur Kisha romane e shekujve V‑VII, sikurse ka vërejtur Jorga, "ishte shumë më lindore, shumë më greke nga sa përfytyrohet" (Relations, 38).; kur fryma ortodokse do të depërtonte në Gadishullin tonë nga brigjet perëndimore (adriatike), dhe jo anasjelltas, drejt Kostandinopojës, ku do të imponohej prej një iliri të quajtur Justinian, i pari perandor ortodoks në Bizant që do ta shpallte "besimin e drejtë" në kishën katedrale të Shën‑Sofisë. Ky Justinian do të mbështeste mbledhjen e një koncili të ri, ku do të konfirmohej më‑në‑fund ortodoksia e Koncilit të Kalqedonisë i cili e kishte burimin jo te kush tjetër, por te papa Luan në Romë, duke njësuar kështu për të parën herë botën e krishterë. Për të festuar aty ngadhënjimin e doktrinës së tij, ortodoksisë, edhe vetë Papa u pat ftuar në Kostandinopojë. Dhe, në mos ai, vajti aty një mbasardhës i tiji, ngase perandori Justinian nuk ishte i kënaqur me kurorën që i vinte një patriark i Lindjes: e donte atë prej duarve të vetë Papës që mbahej asohere si "shef i ortodoksisë". Papa Gjon u prit në Kostandinopojë gjithë pohe e bujë nga popullsia ortodokse dhe posaçërisht nga murgjit, të cilëve u pati ngjitur fort doktrina ortodokse e ardhur prej Rome. Me të drejtë Jorga ka vënë re se, në gjithë këtë kontingjencë, "nuk do të jetë Orienti që, nën Justinianin, do të vijë të pushtojë Oksidentin, por do të jetë Oksidenti që, duke pasë krijuar një klientelë në zonën latine të gadishullit të Ballkanit, do të mbërrijë te ky akt i fundit i një restaturimi të madh të pushtimit të Kostandinopojës nën shënjesën e ortodoksisë" (Relations, 39). Kaq në këtë parantezë, mbasi tanimë pranimi në Bashkimin Europian, i parashikuar për 2007‑n, edhe i dy vendeve tradicionalisht "ortodokse" si Bullgaria dhe Rumania, pos Greqisë që është tanimë aty, do ta skajojë përfundimisht edhe këtë keqkuptim.



* * *

Është thënë dhe pranuar tanimë se asnjë fe tjetër në historinë botërore nuk ka bërë për të varfërit, të dobtit dhe nevojtarët aq shumë sa ka bërë krishterimi. Këtë e pohon në Enciklopedinë e tij edhe vetë iluministi i madh frëng D'Alambert, i njohur për orientimin antiklerikal dhe antikishtar (Dawson: The Making of Europe, 93). Do shtuar edhe: asnjë fe tjetër në historinë botërore nuk ka shpenzuar më shumë se krishterimi të holla dhe energji për edukimin e shoqërisë. Është ky motivi për të cilin Spaaku, gjatë përpjekjeve për njësimin europian, ngulmonte në vlerat njerëzore që përçon krishterimi si themelore për qytetërimin tonë.



Nëse qëndrimi njeridashës (filantropik) i Kishës e zë fillin te "predikimi në mal", kujdesi për edukimin fillon qysh në vetë mbledhjen e besimtarëve. Edhe para se të hartohej një tipikon liturgjik, besimtarët e krishterë lexonin Shkrimin e Shenjtë dhe mësimet e apostujve gjatë kohës kur bënin mbledhjet e tyre, të quajtura qysh në krye të herës eklesia. Leximi i Shkrimit të Shenjtë ishte, pra, strumbullari i jetës kishtare. Kjo doemos nuk qe e vlefshme vetëm për të krishterët. Leximi i Biblës bëhej edhe në sinagoga. Por dallesa e madhe mes mbledhjeve të hebrejve në sinagoga dhe mbledhjeve të të krishterëve në ato që tanimë quheshin "kisha" ishte se të krishterët, në kundërshti me hebrejtë, studionin në shkolla greke. Nuk është i rastit fakti që krishterimi t'u qe predikuar posaçërisht hebrejve të çhelenizuar të disporës dhe që Antiokia të ketë pasur dikur më shumë besimtarë se Jerusalemi. Ky fakt i pati dhënë shkas thënies së famshme për të krishterët e asaj kohe: "Ndiqen prej judejve si të qenkëshin të huaj, ndërsa prej grekëve largohen" (Letër Diognetit, 5, 17): situatë e quajtur e padrejtë duke qenë se hebrejtë mbaheshin për "fis i huaj".



Situata ndryshoi kur numri i të krishterëve helenë zu të rritej. Historianët e krishterimit nuk e kanë caktuar dot çastin kur ky numër u shtua aq sa të krishterë fisesh të ndryshme dhe popujsh të ndryshëm të mos njëjtësoheshin më me hebrejtë. Por kujtohet fakti që, si Mark Aureli në shek. II, edhe Celsi në shek. III flasin për të krishterët pa i njëjtësuar ata me hebrej. Nga ana e tij Celsi, kundërshtar i krishterimit, nuk e kuptonte të vërtetën e krijuar rreth tij, ndaj dhe guxonte të mbështeste idenë se "është e pamundur që banorë të Azisë, europianë dhe afrikanë, d.m.th. helenë dhe barbarë, të merren vesh mes tyre dhe të kenë të njëjtën Perëndi" (Origjeni kundër Celsit, 8.72). Rasti i Celsit është paradigmatik: ai nuk e dalloi dot që krishterimi nuk ishte më një fe e Lindjes; nuk vinte re që krishterimi kishte përqafuar frymën helene dhe romane dhe, në vend të qe një "emigrant" në Perandori, e kishte shndërruar Europën në atdheun e vet.



Kur vallë, pikërisht, të krishterët zunë ta quanin kulturën helene "të tyren"? As ky çast nuk saktësohet dot në historinë e krishterimit. Por mund të dallohet se kur perandori Julian Apostati donte t'ua ndalonte të krishterëve të mësuarit e literaturës greke (çfarë do të thotë se në kohën e tij kjo gjë ndodhte), Shën Gregor Teologu u pat përgjigjur nëpërmjet një letre drejtuar Perandorit duke e ironizuar se ai "mendonte për fjalët diçka më shumë se për kuajt". Letra lë përshtypjen se Patriarku as donte të dëgjonte për këtë urdhër të paarsyeshëm të Perandorit.



Arsimimi qe për Kishën e atyre shekujve jo rëndom "arsimim", por mjet për të krijuar një shtet të përbashkët. Në Bizant ndërtimi i shkollave pati nisur menjëherë, qysh me Kostandinin e Madh; Eusebi i Cesaresë e pati nxitur perandorin të ngrinte shkolla në mbarë Perandorinë (Lavdërim Kostandinit, 11, 4, 5). Për shkak të kushteve që dihen, ndikimi shpirtëror i Bizantit u përhap drejt Veriut, jo drejt Perëndimit. Është fjala për një ndikim që nuk u zhduk fill me veprimtarinë e Cirilit dhe Metodit, por e ruajti vijueshmërinë, madje duke u mbajtur edhe mbas rënies së Kontandinopojës, ashtu si e ka dëftuar Jorga me tezën e tij magjistrale të "Bizantit mbas Bizantit": Bizanti si qytetërim që, duke u përhapur, përfshiu brenda vetes trashëgiminë e vjetër helene, të drejtën romane, ortodoksizmin dhe, më së fundi, të drejtën osmane, mbijetoi si frymë formimi edhe mbas "rënies së madhe" (Byzance après Byzance, 13.).



Po të zgjidhja ndonjë vlerësim sa i përket kontributit të krishterimit në kulturë, do të parapëlqeja atë të pozitivistit frëng Hypolite Taine: "Asnjë fuqi tjetër kulturore nuk mund të matet me krishterimin. Nuk mund të çmohen si duhet e sa duhet të mirat kulturore të fesë së krishterë, e cila ka derdhur në shoqërinë njerëzore butësinë e zemrës, urtësinë e jetës dhe njerëzinë që mban gjallë në vetvete nderin, sqimën, besnikërinë dhe drejtësinë" (Hohoff: Die Revolution, 555). Sa i përket kontributit në shkencat mund të veçohet konsiderata e Emil Dubois‑Reymondit: "Sado që disave ky pohim mund t'u duket paradoks, shkencat e reja eksperimentale do t'ia dijnë për meritë fillimet e veta fesë së krishterë". Kurse sa i përket shpirtërorësisë së qenies njerëzore nuk mund të mos kujtohet admirimi i formuluar prej Montesquieu‑së: "Ç'gjë e mrekullueshme! Feja e krishterë, që duket të ketë për objekt vetëm lumturinë e jetës tjetër, na bën të lumtur edhe në këtë jetë" (Ésprit des lois, III, 6).



* * *

Mendimtarët modernë shqiptarë, tipologjinë e të cilëve do ta përfaqësonnin Konica dhe Fishta, patën qenë njëherësh sa ideologë të shtetit modern shqiptar, aq edhe europeistë ante litteram. Në revistën e tij Albania që delte në Bruksel, nën syzën "Rreziku i afërm i shqiptarëve muhamedanë" Konica formulonte shkrimin me titull Një lajmërim i shkurtër muhamedanëve. Duke i paralajmëruar ata për krijimin e mundshëm të një shteti shqiptar, me një frymë të hapur civile ai u bënte thirrje bashkatdhetarëve të tij ta llogarisnin krijimin e një shteti modern shqiptar pikërisht në perspektivën europiane. Me stilin e vet të prerë, i përmblidhte kështu porositë e veta: "1) Osmanllinjtë në pakë vjet do të dëbohen nga Evropa; x2) Shqipëria, e pabashkuar dhe e paqytetëruar, e mbetur nga faji i saj pa miq të fortë përjashta, do të ndahet; 3) Shqiptarët muhamedanë do të dëbohen duke humbur mallin dhe kamjen; 4) Osmanllinjtë nuk do t'i qasin n'Anadoll shqiptarët e dëbuar; 5) Në mos idealismi, të paktën buka dhe detyra që kini te fëmija juaj ju shtrëngon të bëni nga dy gjëra njërën: a të ktheheni te feja e stërgjyshërve t'uaj, a të mbeteni muhamedanë, por duke u lidhur me aqe vërtetësi dhe zemrë me të krishterët nga gjaku juaj, sa t'i jepni kombit t'uaj një karakter gjysmë të krishterë"(Albania, nr. XII, 1909). Dhe, si i argumentonte pohimet e veta, përfundonte me këshillën: "Mejtohuni për këto që ju thom, se s'janë përralla". Vizioni i qartë i Konicës mbi këtë perspektivë të shtetit shqiptar në kontekstin europiane spikat edhe në një mesazh të tijin të 4 dhjetorit 1912. Ndërsa në Vlorë ish‑deputeti i Parlamentit turk Ismail bej Qemali shpallte pavarësinë e Shqipërisë dhe organizonte një qeveri të parë (të përkohshme) të shtetit shqiptar, në emër të Federatës së Shqiptarëve të Amerikës Konica, si leader i kësaj federate, shkruante: "Federata Pan‑shqiptare e Amerikës "Vatra" i dërgon urime të nxehta ngjarjes që do të mbetet e kujtueshme. Lutemi, me këtë rast, të mos e bëni Shqipërinë një shtet oriental si Khiva, Bukharaja, Afganistani, Tunizia etj. Mbani për ideal një Shqipëri si Norvegjia, Danimarka, Holanda, Belgjika. Prandaj duam më mirë një princ prej një familjeje mbretërore europiane, i cili të na lidhë me traditat oksidentale" (Nosi: Materiale, 86). Pati qenë një mesazh mjaft i diskutuar prej të parëve shtetarë shqiptarë mbledhur në atë moment historik në Kuvendin e Vlorës, ndonëse mandej mesazhi u injorua ose u mbajt në heshtje. Do të mjaftonte të vihej re se, në përmbledhjet me dokumente të botuara gjatë periudhës së diktaturës mbi pavarësinë e Shqipërisë ose veprimtarinë e Qeverisë së Vlorës, ky mesazh është përjashtuar.



Nga ana e tij, prej Kuvendit franceskan të Shkodrës, ishte Fishta që u dëftonte shqiptarëve dallesat mes një qytetërimi dhe një tjetri, si dhe mes një kulture dhe një tjetre. Duke u nisur nga fakti që kultura është produkt i shpirtit njerëzor, ai dëftonte se si këto dallesa nuk mund të burojnë veçse prej ndryshimeve që ekzistojnë në mendësitë e popujve të ndryshëm. Ai saktësonte konkretisht dallesat mes sistemit kulturor "aziatik" dhe kulturës europiane, duke ngulmuar në specifikat e saj, sikurse bënte në artikullin me titull sugjestionues Kur do t'bashkohen shqyptarët, shkruar tetëdhjetë e ca vjet më parë. Madje me idetë e tij a thua se Fishta paraprinte ideologjinë e kancelarit gjerman Adenauer, i cili thoshte: "E quanim si qëllim të politikës sonë të jashtme bashkimin e Europës, sepse është mundësia e vetme për të ruajtur qytetërimin tonë, europian dhe kristian, kundër tërbimit totalitar". Në një tjetër artikull, të vitit 1923, mbasi shpjegonte se si Kisha me idealet e saj pati mbrujtur cementin e themeleve të qytetërimit europian, Fishta lëshonte sfidën: "Nxirr, po, prej muzejve mâ të mdhej e mâ të permendun t'Europës shka dalta gdheni e peneli ravizoj mbas atij ideali të Kishës, e aty s'ká me mbetë tjeter veç muret e thata e do statuje të cungueme t'Akropolit a të Forit romak" (Hylli i Dritës, 1923, 199).



* * *

Kur themi që Europa paraqitet si prodhim i krishterimit, si pasuri kulturore e përftuar prej identitetit të përbashkët, arsimimit të përbashkët dhe një konceptimi përbashkësor, komunitar, që Kisha u ofroi të gjithë fiseve e popujve, kjo afërmendsh nuk nënkupton që Europa të jetë lindur si rrjedhojë e ndonjë vendimi. Ajo është rezultati i një ecjeje të gjatë nëpër histori. Që ecja nuk qe gjithmonë e lavdërueshme, gjithmonë e shkëqyeshme? Kjo shihet. Që Europa nuk i ka ofruar botës vetëm përparimin e dijeve, por edhe Inkuizicionin; që nuk i ka sjellë vetëm të Drejtat e Njeriut, por edhe Holokaustin; që ajo nuk ka frymëzuar vetëm realizimin e revolucioneve industrial dhe të informatikës, por ka imponuar edhe shpërfytyrimin e natyrës në emër të pasurisë materiale, prishjen e burimeve, ndotjen e atmosferës etj.? Edhe këto dihen. Porse fakti që nuk mund të vihet në dyshim, dhe as mund të fshihet, është që Europa u lind në oborrin e Kishës.



Tani që nga çdo anë po përpiqen ta bashkojnë, do të ishte me vend të mbahet parasysh që ajo u pat lindur në atë oborr me objektivin e unitetit të saj, ideal që e braktisim nëse ndjekim ideologjitë politike apo "interesat ekonomikë". E braktisim nëse e thjeshtojmë unitetin në çështje kufijsh, doganash, autostradash etj. E braktisim nëse harrojmë vërejtjen klasike të Goethes. Dhe e braktisim nëse, edhe në rrafshin politik, shpërfillim faktin që patën qenë pikërisht partitë me frymëzim të krishterë ato që promovuan të parat një vizion "europian" të problemeve. Do të ishte si të ndërtonim një "Europë pa europianë".



Po të jetë se ndokujt në ditën e sotme i cenojnë veshin si "anakronikë" termat krishterim apo i krishterë, Kishë apo kler etj., le t'i bartë ato në një hipostazë tjetër më universale: në atë të konstruksionit europian si realitet shpirtëror transcendent, në kërkim të një shpirtërorësie për Europën e kuptuar si frymëzim ardhur prej së larti, sikurse i ka bartur, fjala vjen, një Vaclav Havel a thua për t'iu përgjigjur thirrjes së njërit prej themeluesve të saj, Robert Schumanit: "... duhet një shpirt për Europën". Në përfundim të njërit prej fjalimeve të tij, në të cilin bënte fjalë për perspektivën e vendit të vet në bashkësinë europiane, Haveli kujtonte: "Europa duhet të fillojë nga vetja e vet. Në përputhje me traditat e saj më të mira shpirtërore; ajo duhet të respektojë rendin sipëror kozmik që na tejkapërcen dhe gjithashtu rendin moral si rrjedhojë e tij. Thjeshtësia, dashamirësia, mirësjellja, respekti për atë çfarë nuk e kuptojmë, ndjenja e thellë e solidarësisë me të tjerët, nderimi ndaj çdo tjetërsie, vullneti për të bërë flijime ose veprime të mira të cilat vetëm amshimi do të na i shpërblejë, ai amshim që na vëzhgon, qetë‑qetë, nëpërmjet ndërgjegjes sonë: ja po aq vlera që do të mundej dhe do të duhej të ishin programi i konstruksionit europian. Misioni më i madh që e pret Europën do të ishte të përpiqet të dëftojë, nëpërmjet vetë ekzistimit të saj, se është e mundur t'i kundërvihemi rrezikut të madh që bën të pluskojë mbi botë qytetërimi i saj plot me kundërshti" .



Në përmbushjen e këtij misioni, po shtoj unë, njerëzit e kulturës të Europës, njerëzit e saj shpirtërorë, janë të thirrur të marrin mbi shpinë barrën që u takon. Uniteti i Europës nuk do të mund të mbahet gjallë, as nga ana e të njëzetepesëve që duken sikur janë "brenda" dhe as nga ana e atyreve që duken sikur janë "jashtë", nëse Europa lihet në mëshirën e ideologjive politike. Aq më pak do të mund të mbahet gjallë ajo nëse do të braktiset në duart e "interesave ekonomikë". Duke nisur prej idealeve të "etërve" të dikurshëm të saj dhe duke përfunduar te pengesat jo të pakta të realizuesve të saj të sotëm, është i qartë mësimi se një Europë e bazuar në presione dhe në koncesione nuk do të ekzistojë. Ata që dëshirojnë vërtet një Europë, do të duhet të marrin edhe përgjegjësinë e kësaj Europe, të mbajnë përsëri si ideal unitetin e popujve të saj. Do të duhet atëherë të pranohet, si në Kushtetutën e saj, ashtu edhe në jetën e saj politike, të përditshme e ndoshta edhe të rëndomtë, se kur thuhet Europë flitet për një kulturë, për një shpirt të caktuar, një shpirt që ka për at krishterimin dhe se ky shpirt i Europës duhet ruajtur, ashtu si dhe trupi i saj.

Dr. Aurel PLASARI

55





Por sot, Shqypni, pa m´thuej si je?

View User's Profile E-Mail User View All Posts By User U2U Member





Powered by XMB 1.8 Partagium Beta Build 20110207PM
Developed By Aventure Media & The XMB Group © 2002
Procesi i kryer nė 0.0657170 sekonda, 25 pyetje