Hyrje  
   Kombi  
   Bashkimi  
   Histori  
   Krimet  
   E Djathta  
   Veprimtari  
   Libra  
   Kuvendi  
   Posta juaj  
   Kush jemi ne  
Tregoi njė miku
   Emri juaj:

   E-maili juaj:

   E-maili i mikut:

   Komenti juaj:
   Njė kopje pėr ju

Andallajia(shkėmbimi)

 nga Isuf B.Bajrami 

Kjo fjalė e huaj nė jetėn e popullsisė shqiptare tė 
Ēamėrisė hyri dhe i solli aq shumė 
shqetėsime,dhimbje,gjak e lot. Pėrkthyer nė gjuhėn 
shqipe do tė thotė shkėmbim.Me siguri kjo nuk ka tė 
bėjė me shkėmbime mallrash apo ekuivalentesh tė 
tjerė,por me kėmbim njerėzish.Pėr shovinistėt grekė 
njė lloj malli janė edhe njerėzit,mjafton t’i 
shkėmbente,tė largonte popullsinė shqiptare nga trojet 
e saja autoktone pėr tė krijuar atje,”homogjenitetin 
etnik”grek. 
Luftėrat ballkanike ia kishin dyfishuar territoret 
dhe popullsinė greqisė,nė dėmė tė fqinjėve.Orekset 
soviniste greke pėr ē’do ditė shtoheshin,drejt 
gllabėrimit tė tokave tė huaja.Koncepti ekspansionist 
i “megalidesė” qė synonte tė pėrfshinte nė mbrendėsin 
e kufijve tė saj tokat ku banonin ortodoksėt e 
Turqisė.Kjo aventur e ēoi nė Azinė e Vogėl,e cila nė 
vend qė t’i sillte lavdinė qė lakmonin u solli 
disfatėn poshtėruese.(1)Diskreditimi politik dhe 
katastrofa ushtarake qė pėsoi atje u shoqėrua me shumė 
shkėmbime tė qindra e mijėra njerėzve. 
Mė 30 janar 1923 u nėnshkrua nė Lozanė marrėveshja 
e veqant turko-greke,mbi shkėmbimin e grekėrve tė 
Anadollit,me “turqit”e Greqisė.Sipas marrėveshjes,duke 
filluar qė nga 1 maji i vitit 1923:”...duhet tė kryhet 
shkėmbimi,i detyrueshėm i shtetasve “turq” tė besimit 
ortodoks.Grekėt e vendosur nė tokat turke,gjithashtu 
edhe i shtetasve grekė tė besimit mysliman tė vendosur 
nė tokat greke.”(2) 
Tė shkėmbyerit duhet tė linin vendin e origjinėn 
dhe duhej tė fitonin atė tė vendit ku shkonin,pa tė 
drejtė kthimi.Nė kėtė shkėmbim nuk pėrfshiheshin 
“banorėt grekė tė Stambollit dhe turqit e Thrakės 
Perėndimore”.(3)

Populli shqiptar nuk duhej tė pėrfshihej nė sferėn 
e shkėmbimit,sepse pėrveē fesė nuk kishte asgjė tė 
pėrbashkėt as me turqit por as me grekėrit.Edhe nė 
komisionin miks,tė ngarkuar me zbatimin e shkėmbimit,u 
vendos qė tė “pėrjashtohej popullsia e 
Ēamėrisė”.(4)Kėtė fakt e pranojn edhe vet ēeveritarėt 
e Athinės.Pėrfaqėsuesi grek,Kallamanos,nė Konferencėn 
e Lozanės deklaron se:”Qeveria-e tij-nuk ka asnjė 
qėllim qė tė veprojė nė shkėmbimin e myslimanėve me 
origjinė shqiptarė.Shqiptarėt banojnė nė njė krahinė 
tė pėrcaktuar mirė,Epirin.Nė qoftėse ata janė tė njė 
besimi,nuk janė nė asnjė mėnyrė tė njė 
kombėsie.”(5)”Sigurime”tė tilla u kishte dhėnė edhe i 
ngarkuari me punė i Greqisė nė 
Tiranė,Kiēotaqi.Madje,edhe vet Venizelloja:”I kam 
telegrafuar Qeverisė sime,pėr t’i hequr vėrejtjen mbi 
gjendjen e shtetasve grekė,myslimanė tė racės 
shqiptare,qė nuk duhet tė ngatėrrohet me turqit pėrsa 
i pėrket konventės sė kėmbimit tė popullsisė”.(6) 
Realiteti praktik qėndron ndryshe.Tė thėnat me tė 
bėrat qėndrojn shum larg.Pa u tharė ngjyra e 
nėnshkrimeve,qeveritarėt grekė i shkelin 
marrėveshjet.Nėn etiketėn “turq” ata vendosin ti 
largojnė me mijėra shqiptarė nga trojet e tyre nė 
Ēamėri.Sa pėr shqiptarėt e besimit tė 
krishterė,mendonin t’i asimilonin fare lehtė,duke i 
joshur edhe me pasuritė e myslimanėve qė do tė 
largoheshin.Nė kėtė mes,njė rol djallėzor luan edhe 
Kleri Ortodoks.Duke u pėrpjekur qė tė mbjellė pėrēarje 
e armiqėsi midis elementit mysliman dhe tė atij tė 
krishterė. Gjendja acarohej sė tepėrmi,kur qarqet shoviniste 
greke organizuan vrasjen e gjeneralit italian 
Telini,dhe anėtarėve tė Komisionit Ndėrkombėtar pėr 
pėrcaktimin pėrfundimtar tė kufirit,duke dashur tė 
fajėsojnė Shqipėrinė.Disa ditė mė vonė italianėt e 
pushtojnė Korfuzin. 
Mė 31 mars 1923,Konferenca e Ambasadorėve,e 
deklaron fajtor tė krimit qeverinė greke dhe e ngarkon 
me pėrgjegjėsi.Athina e tėrheqė pėrkohėsisht 
pėrfaqėsuesin e saj nga Tirana.Punėt marrin njė kthesė 
me pasoja tė rėnda pėr popullsinė e 
Ēamėrisė.Autoritetet greke e intensifikojnė luftėn pėr 
shpėrnguljen e ēamėve pėr nė Anadoll.Musa Demi,Ymer 
Capari,Xhevat Merushi,tė cilėt kėrkojnė ndėrhyrjen e 
Komisionit miks pėr tė ndaluar dėbimin,burgosen. 
Banda hajdutėsh profesionistė nga autoritetet 
lokale,terrorizonin popullsinė qė tė deklaroheshin 
“turq”.Ata pėrdornin me mjeshtėri metodat mė 
shkatrrimtare pėr tė shpėrngulur njerėzit.Duke i 
rrėmbyer natėn nga shtėpia,duke iu kėrkuar shuma tė 
konsiderueshme parash pėr t’i liruar pastaj,etj.Kėshtu 
rrėmbehet Man Ismaili dhe lirohet pasi paguan 200 
napolona ari,vėllai i Murat Gjikės 300,Agako Pronja 
600,etj.,hajdutėt pasi bėnin gjithēka natėn,tė 
nesėrmen shkonin nėpėr fshatra forcat e rendit dhe i 
hapnin popullsisė plagė tė reja duke e akuzuar se 
“strehonte”hajdutė. 
Popullata e pafajshme,duke pėrjetuar tortura nga mė 
tė ndryshmet nuk u gjunjėzua.Ajo i dėrgoi disa herė 
pėrfaqėsuesit e saj pėr tė protestuar pranė qeverisė 
kundėr dhunės e padrejtėsive.Nė rrugė nga mė tė 
ndryshmet informonte rregullisht qeverinė shqiptare 
pėr tė gjith gjendjen nė Ēamėri.Me dhjetėra telegrame 
iu dėrguan Lidhjes sė Kombeve,ku denoncoheshin 
padrejtėsitė dhe kėrkohej ndėrhyrja e saj.Kėto bėnė qė 
nė tetor tė vitit 1924 tė dėrgohet nė Ēamėri njė 
komision i kryesuar nga pėrfaqėsues shqiptar,turq dhe 
grek pėr tė konstatuar kombėsinė dhe vullnetin e 
popullit.U kėrkua qė zėrin e Ēamėrisė t’ja 
transmetonte komisionit njė dėrgatė e pėrbėrė nga 
Tahir Metja,Kadri Sadushi,Bido Dule,Nelo 
Hamiti,etj.Detyrat e tė dėrguarve pėrcaktohen qartė nė 
njė mbledhje qė u bė nė fushė tė Grigohorit. 
Pėrfaqėsuesit e popullsisė sė Ēamėrisė,pa i 
pėrfillur pasojat,jo vetėm qė i parashtruan Komisionit 
pėrkatėsinė e saj shqiptare dhe kėmbėnguljen kundėr 
ēdo pėrpjekjeje pėr shkėmbim,por edhe 
shtypjen,padrejtėsitė dhe mohimin e ēdo tė drejte qė u 
bėhej nga autoritetet greke.Ata i sollėn Komisionit 
fakte tronditėse.Pėr shembull pyetjes:”Si shpjegohet 
qė persona tė dryshėm janė deklaruar si turq?!Kėsaj 
pyetje i pėrgjigjet Kadri Sadushi:”- Asgjė tjetėr 
pėrveē frikės dhe pasigurisė.Njė nga ata ėshtė edhe 
vėllai im,Shefiku.Pyeteni nėse di qoftė edhe njė fjalė 
turqisht.”. - Aq nė rrezik e keni jetėn kėshtu?!!”Vėshtirė ėshtė 
t’a merrni me mend-u pėrgjigj Kadriu-por kur tė dal 
kėtej,s’ka asnjė siguri se shkoj i gjallė nė 
shtėpi!”.(7) 
Ky delegacion shkoi edhe mė tej duke i parashtruar 
Komisionit se nė Ēamėri nuk ishin shqiptar vetėm ata 
tė besimit mysliman,por edhe ata tė 
krishterėt.Ndėrkohė rrugės po kalonte njė plak i 
quajtur Mina Dhima,nga fshati Ledhės.”-Ja ai ėshtė i 
krishterė-thot Tahir Metja-pyeteni i ē’kombėsie 
ėshtė.”Plaku pyetjes sė pėrfaqėsuesit grek,Minai iu 
pėgjigj shkurt:”-Jam shqiptar,nuk di grekēe.”(8) 
Komisioni pasi u bind pėr karakterin plotėsisht 
shqiptar tė popullsisė,pezulloi shkėmbimin,por 
autoritetet greke vazhduan punėn e tyre.Fshati 
Petrovicė u boshatisė krejtėsisht,Gardhiqi nga 400 
shtėpi mbetėn 80,Karbunari nga 300 nė 120,Parga nga 
300 nė 40,Shėndielli nga 200 banorė nuk mbeti 
asnjė,etj.Vetėm gjatė viteve 1912-1925 u shpėrngulėn 
mė tepėr se 20,000 banorė nga Ēamėria.(9) 
Qeveria greke e ngarkon deputetin e Trankės, 
Bakallbashin tė merrej me shkėmbimin dhe instalimin e 
emigrantėve grek tė ardhur nga Azia e Vogėl.Emigrantėt 
vėrshojnė nė Ēamėri. Vendasit grumbulloheshin 4-5 
familje nė njė shtėpi dhe nė vend tė tyre strehoheshin 
tė tjerėt-tė huaj.Kundėr kėtyre akteve popullsia Ēame 
ngriti zėrin e protestės.Nė njė letėr drejtuar Lidhjes 
sė Kombeve,Hasan Kapoli,Sherif Rexhepi dhe 23 
nėnshkrues tė tjerė, protestonin energjikisht “kundėr 
ēdo tentative depėrtimi nė Azi duke qenė tė njohur si 
shqiptarė edhe prej vetė grekėve”. (10) Njė protestė 
tė tillė bėnte edhe Huso Iljasi,nė emėr tė popullsisė 
sė Pargės. 
Duke u gjendur nė kėtė situatė tė rėndė, populli 
shqiptar shpėrtheu nė mitingje e protesta masive 
kundėr arbitraritetit tė autoriteteve greke nė dėm tė 
popullsisė ēame.Duke i bėrė jehon njė mitingu tė 
zhvilluar nga studentėt e Tiranės,gazeta “Dajti’’,i 
kėrkonte qeverisė demokratike:”...tė tregohej sa mė 
aktive nė mbrojtje tė popullsisė ēame dhe kjo jo vetėm 
nė emėr tė solidaritetit me vėllezėrit e njė gjaku, 
por edhe nė interes tė hedhjes sė themeleve sa mė tė 
shėndosha pėr zhvillimin e marrėdhėnieve midis dy 
vendeve”. (11) 

Nė verė tė vitit 1924,procesi i shkėmbimit mori 
karakter masiv. Nė kėto kushte qeveria shqiptare 
ndėrmori njė varg hapash serioze duke e bėrė 
mbrojtjen e popullsisė shqiptare tė Ēamėrisė, njė 
ndėr objektivat kryesore tė veprimtarisė sė saj 
diplomatike. Ajo kėrkoi qė qėshtja tė shtrohej pėr 
shqyrtim edhe njė herė nė Kėshillin e Lidhjes sė 
Kombeve. Nė letrėn qė i drejtonte sekretarit tė 
pėrgjithshėm, duke i bėrė njė interpretim tė saktė 
Marrėveshjes sė Lozanės tė vitit 1923, shkruante :” 
Qeveria shqiptare mendon se parimi i prejardhjes qė ka 
adaptuar komisioni miks, mund tė zbatohet edhe kjo 
deri nė njė farė pike,vetėm pėr ata shqiptarė qė 
banojnė nė Maqedoni nė mėnyrė sporadike,kurse ai nuk 
mund tė merret fare parasysh pėr njė krahinė si 
Ēamėria ku popullsia ėshtė kompakte. Ajo mendon se 
edhe vet fakti qė kėsaj popullsie i kėrkohet tė shfaqė 
dėshirėn, ėshtė nė kundėrshtim me frymėn e 
Marrėveshjes sė Lozanės,e cila thotė se elementi 
shqiptar do tė pėrjashtohet nga shkėmbimi... 
Qeveria shqiptare ėshtė e mendimit se ėshtė e 
pamundur tė merret seriozisht,njė dėshirė e shprehur 
nga njė popullsi qė ėshtė nėn tmerrin e masave tė 
dhunės sė autoriteteve helenike...”. (12) 
Problemi ēam zuri njė ndėr vendet qendrore nė 
veprimtarinė diplomatike tė qeverisė sė F.Nolit, duke 
ndėrmarrė njė varg hapash pėr sensibilizimin e 
opinionit ndėrkombėtar, pėrmes Lidhjes sė Kombeve. 
Duke denoncuar dhunėn e pėrdorur nga autoritetet greke 
pėr shpėrnguljen e shqiptarėve; Nolit nuk i mungonte 
asnjėherė pėrpjekja pėr krijimin e njė klime tė re 
midis tė dy vendeve.Ai e shikonte problemin e 
minoriteteve jo si pengesė, por si njė urė lidhjeje. 
Nė njė intervistė qė i kishte dhėnė Noli gazetės 
greke “Politika” duke dashur tė krijojė njė atmosferė 
tė re nė mėnyrė tė veēantė midis Shqipėrisė dhe 
Greqisė ka 
theksuar se :”Pakica kombėtare, si kėtej, ashtu edhe 
aty, duhej tė jenė jo si njė pengim, por si njė lidhje 
dhe si njė urė pėr marrėveshje midis nesh”.(13) 
Suleman Delvina duke parė se pėrēapjet diplomatike pėr 
tė ndalurar shkėmbimin e popullsisė ēame ishin tė 
pafrytshme i shkruante Ministrisė sė Brendshme 
:”Lutemi tė keni mirėsinė t’u jepni me urgjencė 
urdhėra nga ajo ministri,qė tė varen nga autoritetet 
kufitare tė jugut,qė mos pengojnė hyrjen dhe 
instalimin nė Shqipėri tė atyre shqiptarėve qė vinė 
nga Greqia pėr tė shpėtuar nga shkėmbimi i 
popullsive”. (14) 
Kur nėn pretekstin absurd tė “hetimit pėr 
pėrcaktimin e prejardhjes” dėbimi i popullsisė ēame po 
merrte pėrmasa tė gjera, qeveria shqiptare kėrkoi qė 
ēėshtja tė shtrohej pėrsėri pėr shqyrtim nė Kėshillin 
e Lidhjes. Nė telegramin qė i dėrgohej sekretarit tė 
pėrgjithshėm,mė 11 gusht 1924 thuhej se:” 
...fizionomia etnike shqiptare e krahinės sė Ēamėrisė 
ėshtė pėrcaktuar nė mėnyrė tė pakundėrshtueshme,pėr 
arsye se popullsia ėshtė autoktone,ajo flet vetėm 
shqip,se kultura turke ėshtė krejt e pa njohur aty dhe 
se asnjė element tjetėr i huaj nuk ndeshet nė kėtė 
krahinė...”.(15) Nė kėto kushte ēdo hetim ėshtė i 
tepėrt dhe nė kundėrshtim me ēdo gjė qė ėshtė vendosur 
mė parė. 

Megjithatė,nė prag tė hapjes sė Asamblesė nė 
Gjenevė, autoritetet greke kishin pėrfshirė nė 
shkėmbim afro 10.000 ēamė.Delegacioni shqiptar nė 
Asamblenė e 5-tė tė Lidhjes sė Kombeve e bėri ēėshtjen 
e mbrojtjes sė tė drejtave tė kėsaj popullsie njė nga 
objektivat e tij kryesore.Nė krye tė delegacionit, F. 
Noli,vuri tė gjithė prestigjin e vet. Ai denoncoi me 
forcė veprimet e paligjshme tė qeverisė greke dhe tė 
komisionit miks qė bėnte punėn e saj.Nėpėrmjet 
analizės qė i bėri procedurės nė pėrfundim se ai “e 
linte derėn hapur pėr lloj-lloj persekutimesh nga ana 
e autoriteteve greke”. (16)Nė fjalėn qė mbajti mė 29 
shtator 1924 nė sesionin e Kėshillit tė Lidhjes sė 
Kombeve,ndėr tė tjera tha:”Shumica e shqiptarėve 
mysliman tė Greqisė janė pėrfshirė nė shėrbim sepse 
ėshtė njė e vėrtetė palisiane (qė duket sheshit) se 
myslimanėt e Epirit nuk janė gjė tjetėr veēse 
shqiptarė...”.(17) 
Nė pėrgjigje tė njė shkrimi botuar nė gazetėn greke 
“L’Mesager d’Athenės”me tė cilin ankohet se minoriteti 
grek nė Shqipėri keqtrajtohet,gazeta 
“Bashkimi”shkruanrte:”... Autoritetet 
greke,pėrkundrazi terrorizojnė sistematikisht 
shqiptarėt e Ēamėrisė,sidomos qė kur ka filluar 
shkėmbimi i popullsive greko-turke,gjendja e 
shqiptarėve tė Ēamėrisė ėshtė bėrė e padurueshme,nga 
sjelljet e kėqia dhe persekutimet e autoriteteve 
greke.Asnjė shkollė shqipe nuk ėshtė ēelur nė 
Ēamėri... Kurse qeveria shqiptare ka nė buxhetin e saj 
njė fond prej 100.000 franga ari pėr shkollat e 
minoritetit. Grekofonėt e Shqipėrisė sė Jugut gėzojnė 
plotėsisht tė drejtat e tyre politike. Nė zgjedhjet e 
fundit,qeveria greke u hoqi ēamėve edhe tė drejtėn e 
votės. Qėkurse janė nėn sundimin grek,ēamėt e ndjejnė 
veten si njė element i dėnuar tė jetė gjithnjė i 
shtypur dhe i skllavėruar...”.(18)Megjithatė 
deklaratat solemne tė kryeministrit grek,qė siguronte 
se ėshtė inspiruar nga dispozitat mė tė 
mira kundrejt minoritetit shqiptar.Autoritetet 
ushtarake tė Filatit, sidomos kapiten Floro,komandant 
i garnizonit,terrorizojnė popullsinė myslimane 
shqiptare me tė gjitha mjetet mė ēnjerėzore dhe 
barbare duke i rrahur padrejtėsisht e pa mėshirė, i 
kėrcėnojnė me vdekje...”.(19) Preokupimin e vet pėr 
fatin e popullsisė shqiptare qė detyrohej tė 
shpėrngulej, qarqet zyrtare dhe shtypi i kohės nuk e 
shprehu vetėm me shkresė e protestat nė adresė tė 
organizmave ndėrkombėtare, por edhe me njė ndjenjė tė 
thellė solidariteti duke marrė ēdo masė pėr tė pritur 
e sistemuar nė Shqipėri tė gjithė ata qė nuk donin tė 
mbarteshin nė Anadoll. 

a ē’shkruante gazeta “Dajti”:”Ėshtė mirė qė ēamėt 
tė merren bashkėrisht e tė ju ipen vendpasuri (toka) 
tė shtetit nė vend qė tė venė nė Anadoll e tė humbasin 
fare”. (20) 
Qėndresa e popullsisė shqiptare tė Ēamėrisė kundėr 
shkėmbimit me grekėt e Anadollit pati jehonė tė madhe 
nė shtypin shqiptar tė kohės. 
Nė njė korrespondencė tė dėrguar pėr gazetėn 
“Dajti” dėrguar nga Ēamėria ndėr tė tjerash thuhet: 
“Grekėt jo vetėm qė e realizuan dėshirėn e tyre pėr 
ērrėnjosjen e elementit shqiptar tė Ēamėrisė, por me 
taktikėn dhe metodėn e tyre tė zakonshme po pėrpiqen 
tė kandisin botėn dhe Lidhjen e Kombeve se ēamėt e 
duan vetė shkėmbimin dhe emigrimin nė Anadoll.Grekėt 
kanė prurė mijėra emigrantė prej Azisė sė 
Vogėl,viktima tė megalidesė sė tyre qesharake dhe i 
kanė vendosur nė shtėpitė e shqiptarėve tė Ēamėrisė, 
duke grumbulluar 4-5 familje shqiptare nė njė 
shtėpi... Mahagjirėt e Anadollit pėr tė ushqyer 
familjet e tyre, u grabisnin ēamėve tėrė produktet e 
arave e tė vreshtave. 
Ka afro njė muaj qė nė Ēamėri ka ardhur komisioni 
miks qė do tė studiojė origjinėn e shqiptarėve tė 
Ēamėrisė.Komisioni nė fjalė do tė qėndroj vetėm nė 
Margėlliē e nė Filat se shtypi grek ka shpifur se do 
t’i vrasė komitėt shqiptarė.Edhe sė andejmi do tė 
shqyrtoj origjinėn dhe dėshirėn e Ēamėve duke thirrur 
disa veta nga ēdo katund (tė protestuar nga ana e 
autoriteteve tė vendit e tė frikėsuar me vrasje,nė 
qoftė se pėrgjigjen kundėr porosisė sė tyre), edhe nė 
bazė tė dėshirės sė imponuar qė do tė shfaqin 
kėta,komisioni do tė veproj pėr tė gjithė popullsinė 
shqiptare tė Ēamėrisė. 
Pėr tė mbrojtur jetėn e anėtarėve tė komisionit 
(siē,qeveria greke ka dėrguar nė Ēamėri njė fuqi tė 
madhe ushtarake nėn komanden e andantit gjakpirės 
Kollovoit, i cili me radhė e ka tmerruar popullin e 
mjerė tė Ēamėrisė me veprat e tij ēnjrėzore si vrasje 
barbare e pėr tė shpėrngulur shqiptarėt e Ēamėrisė dhe 
sidomos ata tė paktė qė dalin para komisionit tė thonė 
se janė turq dhe duan tė venė nė Turqi”.(21) 
Sesioni i Lidhjes sė Kombeve,qė u mbajt nga fundi i 
tetorit 1924 tregoi se tragjedia ēame vazhdonte. 
Kontigjente tė reja njerėzish pėrgatiteshin pėr t’u 
nisur nė Anadoll,kurse organizata e Gjenevės,jo vetėm 
qė nuk e ndaloi,por i lavdėroi pėrpjekjet e qeverisė 
greke pėr pėrmbushjen e zotimeve tė saj.Qėndresa e 
vendosur e popullsisė ēame dhe puna kėmbėngulėse e 
qeverisė shqiptare u bėnė pengesa nė rrugėn qė kishin 
nisur qeveritarėt e Athinės.Megjithatė procesi i 
shkėmbimit tė dhunės vazhdoi edhe pas vitit 1925.Por 
tashmė ai po merrte nuanca tė reja.Njė varg ligjesh 
goditen drejtpėrdrejti e tėrthorazi pasurit e 
patundshme tė shqiptarėve, duke i shndėrruar pronarėt 
e ligjshėm nė argatė. 
Nė njė memorandum qė pėrfaqėsuesit e Ēamėrisė i 
drejtonin kryeministrit grek, Pangallos,mė 26 shkurt 
1926 duke denoncuar arbitraritetin,shpronėsimet e 
paligjshme dhe zbatimin e mbrapsht tė sė 
ashtuquajturės “Reformė agrare”, nė dobi tė 
emigrantėve tė Azisė sė Vogėl theksohej se;”...ne dhe 
familjet tona jemi dėnuar tė vdesim urie...”.Dhe mė 
poshtė, me njė ton qė nuk fshihte aspak revoltėn, 
shtonin se me kėto akte;”...kemi tė drejt tė besojmė 
se qeveria juaj nuk dėshiron tjetėr veēse zhdukjen 
tonė, ose tė na detyroj tė braktisim vatrėn dhe tokat 
tona qė i kemi mbajtur pėr gjenerata tė tėra, tė cilat 
ēdo shtet i rrespekton ,dhe tė shpėrngulemi duke 
kėrkuar gjetkė atė qė shteti grek na e 
refuzon:sigurimin e jetės e tė pasurisė”.(22) 
Po i jap lexuesit kujtimet e Gjeneralit 
Pangallos,tė botuara nė gazetėn “Akropolis tė 
Athinės,gazeta mė e vjetėr greke.Gjeneral Theodhor 
Pangallos, 1878-1952,ish- kryetar i shtetit grek mė 
1926, ishte me origjinė shqiptare. Nė njė sėrė 
artikujsh tė botuara nė fletoren e pėrditshme 
“Akropolis”, ai e mbrojti me krenari kombin shqiptar. 
Pėrveē heronjve shqiptarė nė panteonin 
grek,historia e Greqisė ka regjistruar edhe shumė 
figura tė tjera me prejardhje shqiptare qė janė tė 
njohura pėr shėrbimet e mėdha qė i kanė sjedhė 
Greqisė. 

Nė atė atmosferė urrejtje qė ishte rrezik tė 
njiheshe si shqiptarė edhe nė rrugė,del nė fushėn e 
burrave njė gjeneral u gjakut tonė,i cili me krenarinė 
mė tė madhe mbron Kombin shqiptar:”-Me Bullgarėt dhe 
Shqiptarėt jam i njohur prej shumė kohe.Marrėdhėnjet e 
mia me ta kanė qenė tė ndryshme. Qė nė kohėn e 
Perandorit Vasilios “Bullgavrasės”tė Bizantit dhe deri 
mė sot.Nga tė gjith qeveritarėt grekė,armiku mė i madh 
kam qenė unė.Qė nga koha e Esat Pashės e sidomos Ahmet 
Zogut,miku mė i pėrzemėrt dhe mirėbėrės i Shqiprisė, 
jamė pėrsėri unė.Ėshtė lehtė tė binden zyrtarėt 
kompetent mbi kėto fakte po tė hedhin njė vėshtrim nė 
dosjet e Ministrisė sė Punėve tė Jashtme dhe se si do 
tė shohim mė poshtė nga zhvillimi i ngjarjeve tė kohės 
nė fjalė qė gati tė kishin pėrfunduar nė njė aleancė 
midis Greqisė dhe Shqipėrisė. 
Nė foshnjėrinė time flisja vetė shqip,pasi gjyshja 
qė mė rriti, nuk dinte greqisht.Ajo ishte e bija e 
aristokratit mė tė shquar tė Magaridhės, ndon 
Bilbili,nė shtėpinė e tė cilit vdiq miku i tij i 
ngushtė,Marshalli i Rumelisė Karaiskaqi. 
Nė dejet e mij,pra,rrjedh gjak shqiptari dhe pėr 
kėtė jam krenar. Admirali Kundurjoti, tė tre Nikoladėt 
(gjyshi,bir dhe nip),Admiral Saqellariu, hero i 
nėndetėses “L.Kaconi”,Lasko dhe shumė grekė tė tjerė 
tė zgjedhur,janė me prejardhja shqiptarė dhe janė tė 
njohura shėrbimet e mėdha qė i kanė sjellė Greqisė. 
Paparigopulos (historian i madh grek 
)shkruan:”...nga tė gjitha kombėsitė qė janė nė Greqi, 
pėrzierja me gjakun shqiptar prodhoi racėn mė tė 
shkėlqyer.”Hidriotėt,Speciotėt,Miauli,Sahturi dhe 
mijra luftėtarė qė mė 1821 deri sot vėrtetojnė 
mendimin e Paparigopullojt. 
Nuk jam pra armik i Shqiprisė, pėrkundrazi e 
simpatizoj popullin shqiptar, i cili nė shumicėn 
dėrmuese nuk ėshtė pėrgjegjės pėr pabesinė kundėr 
Greqisė. 
Menjėherė sapo erdha nė fuqi nė Qershor 1926, u 
ndodha para njė keqėsimi tė vėrtet nė marrėdhėnjet me 
Shqipėrinė,pėr shkak tė problemit tė Ēamėrisė. 
Pėrfaqėsonjėsi i Shqipėrisė duke prezantuar nė zyrėn 
politike mė lajmėroi se autoritetet greke mė pėrzunė e 
nė kundėrshtim me traktatet shpėrngulėn popullatėn 
shqiptare tė asaj krahine, duke e pėrcjellė nė anėn e 
detit nė Azinė e Vogėl,dhe se protestimeve tė tij u 
jepet pėrgjigja se, kėta turko-shqiptarė pėrmblidhen 
nė marrėveshjen pėr shkėmbimin me popullatėn greke nė 
Turqi. 
Kėrkova shkresat pėrkatėse dhe u binda se 
interpretimi i Ministrisė nuk kishte bazė, pasi nė 
traktatin e Lozanit shpreheshin qartės se , 
muhamedanėt e Epirit konsideroheshin si minoritet dhe 
nuk pėrfshiheshin nė shkėmbim,si turqit e 
Thrakės,etj.Pėr sqarime e mė tė plota tė ēėshtjes i 
telefonave ministrit tonė nė Londėr,tė ndierit 
Kaklamano,qė kishte pėrfaqėsuar Greqinė nė redaktimin 
e traktatit.Ky u pėrgjegj pa hezituar se muhamedėt e 
Epirit nuk hyjnė nė shkėmbimin dhe se mendimi i 
ministrisė nuk ishte i drejtė. Thirra menjėherė 
drejtorin e pėrgjithshėm kompetent,i cili mė tha kėto 
fjalė habitėse :”Parimisht kanė tė drejtė, por pėr 
arsye nevoje dhe qėllimi, urdhėrova shpėrnguljen e 
shqiptarėve pėr tė boshatisur katundet dhe vendosjen 
nė to tė refugjatėve tanė nga turqia, nuk vlen tė 
humbasim kohėn pėr pesė gjashtė mijė shqiptarė Zoti 
Kryetar!”. Mezi u mbajta pa e flakur jashtė me shkelma 
diplomatin monokėlmbajtės.Njėkohėsisht sipas raporteve 
policore njė dramė e vėrtet kryhej nė Epir, pasi 
katundarėt me tė qara shkėputeshin prej vatrave tė 
tyre ku ishin lindur dhe jetonin prej shekujsh dhe 
ngarkoheshin nė anijet pėr tu dėrguar nė Azinė e 
Vogėl. 
U dhash urdhėra tė shkarkoheshin dhe tė ktheheshin 
tė lirė nė katundet e tyre.Shqiptarėt si ēdo racė e 
vjetėr dhe e prapambetur kanė vese, por kanė edhe disa 
virtyte tė zgjedhura.Ngjarja e sipėrme ka qenė shkaku 
kryesor i vendosjes sė marrėdhėnjeve tė pėrzemėrta, 
(midis dy shteteve) tė cilat u zhvilluan gati deri nė 
arritjen e themelimit tė njė federate tė ardhshme siē 
do shohim.Presidenti i Republikės, Ahmet Zogu,me njė 
letėr tė pėrzemėrt, mė shfaqte mirėnjohjen e vet, tė 
cilėn nuk do t’e harroj kurrė.Dhe,pra, deri nė ditėt e 
shfronėzimit tė tij,sa herė vinte pėrfaqėsonjės i ri 
shqiptar nė Greqi,mė porosinė e tij mė vizitonte nė 
shtėpi dhe mė sillte pėrshėndetjet e mbretit, duke mė 
drejtuar fjalėn shqip mė thoshte “vėlla i madh”. 
Dhe kėto kur isha vetėm njė qytetar i thjeshtė si 
gjeneral i shmobilizuar.Kjo ėshtė e quajtura “Besa” 
shqiptare,domethėnė besė dhe mirėnjohje pėr 
mirėbesim.Po tė hedhim njė vėshtrim nė hartėn e 
Ballkanit, kuptojmė menjėherė rėndėsinė e madhe tė 
Shqipėrisė.Pėr shkak tė ngjarjeve tė fundit tani sapo 
u kuptuan rrethet politike dhe ushtarake nė 
Greqi,rėndėsinė e Shqipėrisė si bazė sulmi dhe 
mbrojtjeje.Ushtarakėt grek nė kohėrat e kaluara e 
dinin kėtė,siē tregohet qartė prej luftrave tė rrepta 
dhe tė pėrgjakshme qė u zhvillua nė limanet dhe 
kalimet malore tė Shqipėrisė, sidomos nė shekujt e 
fundit tė Perandorisė Bizantine. 
Pėr Greqinė Shqipėria mike dhe aleate,pėrbėnė njė 
fortesė kolosale dhe njė kėrcėnim tė fortė pėr ēdo 
sulmues tė veriut. 
Zgjuarsia e mprehtė e Venizellos e kishte kuptuar 
kėtė fakt,kur thoshte qė duhet me ēdo sakrificė qė 
ēėshtja e Epirit tė rregullohet miqėsisht dhe tė 
vendoset me Shqipėrinė marrėdhėnjet mė tė pėrzemėrta. 
Besoj me patundshmėri nė tė drejtėn e kėti 
mendimi.Kėrkova me ēdo kusht e sakrificė kėtė gjė ta 
vė nė zbatim kur isha Kryetar i shtetit. 
Pas kėtyre ngjarjeve u vendosėn marrėdhėnjet 
miqėsore dhe dėrgova nė Tiranė si pėrfaqsonjės tė 
Greqisė Gjeneralin Aleksandėr Kondulin, bashkėvendasin 
tim i cili e njhte jo vetėm shqipen e Shqipėrisė sė 
Jugut qė flitet nė krahinėn tonė, por edhe ato idiomat 
e labėve e gegėve. 
Ėshtė fakt i pakundėrshtueshėm pėr shumė arsye, se 
po tė zbatohej njė politikė e urtė dhe e qėndrueshme 
nė ēėshtjen e Shqipėrisė, do tė ishte e mundur qė nė 
vend tė armiqėsis,do tė ishte mė e mira, mė e 
vlefshmja dhe e vetmja mike besnike e Greqisė nė 
Ballkan. 
Si racė shqiptarėt nuk janė as tartaro-mongolė, as 
sllavė,por Ilirė,stėrnipėr tė pellazgėve.Janė 
historikisht tė provuar, pasojė-racė motėr me racat e 
vjetra qė zbritėn nga veriu dhe pėrbėnė banorėt e parė 
tė Heladhės. Nuk kanė asgjė tė pėrbashkėt me 
Italianėt,serbėt,bullgarėt, kurse me popullin helen 
lidhen ngusht nė gjak,trashėgime dhe zakone”.(23) 
Traktati i Lozanės i vitit 1923, iu dha shkas 
qarqeve drejtuese tė Athinės qė tė dėbojnė me dhunė 
nga trojet e tyre stėrgjyshore ēamėt,kėto ishin masa 
tė konsiderueshme tė popullsisė shqiptare.Vitet e 
mėpastajme arrihet tė ndryshohet vetėm 
taktika,strategjia mbetet ajo e ērrėnjosjes sė plotė 
tė popullsisė shqiptare tė Ēamėrisė,tė cilėn e 
realizoi Gjeneral Zerva me zjarr e hekur nė vitin 
1944. 

--------------------- 

1.V.Kondi :”Greece and Albanien”,Selanik,1976,f.98 
2.Marrėveshja e Lozanės,nėnshkruar mė 30.01.1923, 
Artikulli i – I -, paragrafi i 
parė.Shih,H.Minga: te “Ēamėria”Nr. 7 (26),Viti 
II- tė,8 maj 1992 fq.3-4. 
3. Po aty. 
4.Memorandumi i Sekretarit tė Pėrgjithshėm tė 
Lidhjes sė Kombeve,dėrguar 
kėshillit tė datės 29.ll.l924. 
5.Po aty. 
6.Venizelloja :”Letėr drejtuarLidhjes sė Kombeve” 
7. H. Mingo,Po aty. 
8.Po aty. 
9. Po aty. 
10.Po aty. 
11. Gaz.”Dajti”,Tiranė 4 gusht 1924. 
12.AQSH.Fondi251,viti 1924, dosja 84. 
13.Gazeta “Politika”,datė9.09.1924. 
14.AQSH.Fondi 252,dosja 80,dt.30.1924,fl.38. 
15.AQSH.Fondi 251,viti 1929, dosja 84. 
16. H.Minga,Po aty. 
17.AQSH.Fondi 251,viti 1924, dosja 85. 
18.Gazeta”Bashkimi”, datė 30.07.1924. 
19.Kurfuz mė 20.02.1926,nė emėr tė popullsisė ēame 
tė Filatit:Musa Demi,Adem Braho.Shih edhe: 
“Ēamėria”,Nr. 7 (26),Viti II-tė 8 maj 1992 fq. 4. 
20.Gazeta “Dajti”, datė 07.07.1924. 
21.Gazeta “Dajti”, datė 17.09.1924. 
22. Hasan Minga, “Ēamėria”, Nr. 7 (26), Viti II-tė, 
8 maj 1992 fq.4. 
23. Gjeneral Theodhor Pangalos,kujtime,botuar tek e 
pėrditshmja greke “Akropolis”,Athinė. Pėrkthyer nga 
shkrimtari Petraq Ktona tek revista “Krahu i 
Shqiponjės”,Nr.2 (14),shkurt 1978,Ēikago tė 
SHBA-sė,shih edhe tek “Ēamėria”Nr.5 (24), e mėrkur 
22.04.1992,fq.8. 


Gjilan
 

e Djathta Shqiptare © 2001-2002
Ndryshuar mė